125حلى، ¹علامه حلّى، ²ابن براج، ³ابن حمزه، ⁴ابن سعيد، ⁵شهيد اول، ⁶شهيد ثانى ⁷و امام خمينى ⁸در كتب خويش ذكر نموده‌اند، و حتّى مى‌توان گفت كه غالب اهل تسنن نيز بر اين رأى هستند، چه آن كه شافعيه، مالكيه و حنابله بر اين نظر مى‌باشند، ⁹و تنها از ابو حنيفه نقل خلاف شده است. ¹⁰

از ذكر ادلّۀ مسأله، صرف نظر نموده، تنها به اين نكته بسنده مى‌كنيم كه روايات صحيحه با كمك و معاضدت سيرۀ عملى معصومين و اجماع، در اثبات وجوب طواف در خارج حجر كفايت مى‌كند، و توقف بر اثبات جزئيت همۀ حجر يا قسمتى از آن، براى كعبه ندارد.

3 - هنگام طواف حركت روى ديوار حجر اسماعيل جايز نيست

اين مسأله در واقع گرفته شده از مسألۀ قبلى است، با توجه به اين كه حجر اسماعيل بايد داخل طواف قرار گيرد، اگر طواف كننده بر روى ديوار حجر حركت نمايد در حقيقت واجب را امتثال نكرده است، از اين رو بسيارى از فقها اين فرع را پس از ذكر مسألۀ قبلى، عنوان كرده‌اند؛ از جمله ابن حمزه در «الوسيله» ، محقق حلى در «شرايع الإسلام» ، علامۀ حلى در «قواعد الأحكام» و «تحرير الأحكام» و «منتهى المطلب» ، و ابن براج در «المهذب» ، ابن سعيد در «الجامع للشرايع» ، صاحب جواهر در «جواهر الكلام» و امام خمينى در «تحرير الوسيله» ، اين فرع را با صراحت مطرح ساخته‌اند، و لازمۀ كلام شيخ در «الخلاف» و ابن ادريس در «السرائر» نيز همين مطلب است. ¹¹4 - بجا آوردن نماز طواف واجب در حجر اسماعيل جايز نيست

بيان اين سخن مبتنى بر روشن شدن دو مطلب است:

الف: آيا نماز «طوافِ واجب» ، واجب است؟