267اختلاف گزينند، خيرى نبخشيده است.»
به نظر ما، بيانى از اين رساتر و كلامى از اين شفابخش‌تر در زمينۀ دردهاى اجتماعى و رنجهاى حاصل از اختلاف و آشفتگى، نمى‌توان پيداكرد و على - عليه‌السلام - آن انسان ملكوتى است كه به اين نكته توجه فرموده و گفته است: قانون شكنى و ظلم و ستم به حقوق انسان‌ها با وصف اعمال ظاهرى قصاص‌هاى فقهى و حقوقى، تاوان اجتماعى ديگرى دارد كه جبران ناپذير است و آن عبارت است از بدبينى، اختلاف، تفرقه و جدايى، مرحوم مغنيّة در شرح اين خطبه مى‌نويسد: مراد از جملۀ «و اياكم و التلوّن فى دين اللّه» . جدايى و اختلاف كلمه است؛ زيرا در صورت نزاع و ستيز نمى‌توان بغض و كين را پنهان داشت و محبّت و دوستى اظهار كرد. و در توضيح جمله بعدى مى‌نويسد: اين فراز اشاره به چيزى است كه امروزه آن را اتحاد ملّى يا قومى و يا جبهۀ ملّى مى‌نامند و مراد طرّاحان اين مسائل آن است كه مردم اختلافات را كنار گذارند و با همكارى و تعاون و ايجاد صفوف واحد و فشرده، به هدف‌هاى مشترك تحقّق بخشند و راه پيشرفت و موفقيت پيش گيرند؛ زيرا كليد نصرت و پيروزى بر دشمن خارجى همين است و اگر برخى از اختلافات درونى، مجوّز هم داشته باشد در شرايط برخورد با دشمن خارجى نبايد آنها را مطرح ساخت. بلكه براى حفظ وطن كه خانۀ همه است از آن اختلافات بايد صرف نظر كرد. 13 - اختلاف نظرهاى اصولى:
اختلاف نظر در مسائل اصولى و اصرار طرفين درگير برآنها و عدم تفاهم، از عاملهاى اختلاف و تفرقه در جامعه است.
بهرحال هر اختلافى از يك نقطه آغاز مى‌شود و به سبب مهار نشدن، دامنه پيدا مى‌كند و به از هم پاشيدگى و تباهى مى‌انجامد.