233شوند، با مردم مثل يك گله گوسفند رفتار مى‌كردند.
جزيره، خشك و بى‌آب و سبزه بود. تشنگى همه را به ستوه آورد.
مغربى‌ها برنامۀ «ذكر» خود را شروع كردند و صداهاى مختلف و ناهنجارشان برخاست. هنگام خروج از مكّه هم آنان را ديديم كه سوار بر الاغها، در حالى كه لباسهاى دوخته بر تن و عمامه بر سر داشتند، روى مَركب‌ها همان ذكر را مى‌خواندند.
پس از آن، برگه‌هاى اسامى سرنشينان كشتى را دادند، تا در گمرك، اجازۀ ورود به شهر را بدهند.
در جَدّه
در گرماى نيمروز، همراه با امواج خروشان كه آبها را بر سر و صورت و لباسها و وسائل سرنشينان مى‌پاشيد، جزيره را به سوى جدّه ترك كرديم.
قايق ما همراه با امواج، بالا و پايين مى‌رفت و همه از غرق شدن بيمناك بوديم. . . به بندر رسيديم. ما را از قايقها پياده كردند و از درى وارد شديم.
قايق را هم، همراه با وسايل و اجناس و كاركنانش بطرف در ديگرى بردند.
پشت پنجره‌اى آمديم كه مأمورى آن‌جا بود. از هركس مبلغى گرفته، سپس پاسپورت‌ها را جمع كردند و با قيچى جايى از آنها را بريدند.
سپس به محلّ ديگرى مراجعه كرديم. باز هم مبلغى دريافت كرده، پاسپورت‌ها را گرفته و به هر نفر ورقه‌اى دادند كه گواهى پرداخت بود. بيرون آمديم و وسايلمان را گرفتيم. البته ما كم بوديم و مشكلى هم پيش نيامد. امّا گروهى كه عصر پس از ما آمدند، شب به وسائل خودشان رسيدند و چه بر سرشان آمد! از وسائلشان مقدارى گم شد، بعضى بخاطر خرجى خود كه داخل وسائل گذاشته بودند و گم شده بود گريه مى‌كردند.
پس از گذراندن اين سختيها وارد شهر شديم و در يك ساختمان