82آخرت گرايانه و معانى و رموز و اشارات و سير و سلوك مستتر در حج، نبايد مانع از نگرش جامعه شناسانه، و سياست‌گرايانه و جنبه‌هاى دنيائى و فوايد سياسى و اجتماعى حج باشد.
2 - نگرشى كوتاه به:
«تبيين (مناسك) حج:»
در اين بخش از سخن بر سر آنيم كه آنچه بنحو كلى در بخش نخستين گفتار بيان كرده‌ايم، تا حدى كه در خور اين مقاله است، در مورد به مورد مناسك حج بازخوانى كنيم:
پس از: «كعبه» مى‌آغازيم...:
خانه‌ايكه به تعبير قرآن «أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنّٰاسِ » 1 است. خانۀ سادۀ سنگى‌اى كه با معمارى‌اى ابتدائى و بيگانه از هر گونه آرايش و پيرايش ظاهرى، رمز وحدت بشرى و الگوى امن و امان در جامعه انسانى است.
اين خانۀ كهن و باستانى‌ترين معبد روى زمين كه بدست ابراهيم خليل بازسازى شده، پناهگاه و ملجاء و منجاى دينى و كهف حصين اجتماعى تمامى مردم روى زمين است. در هيچ نقطۀ جهان، براى هيچ ملت و قوم و قبيله و نژاد و طايفه‌اى چنين مركزى با اين اوصاف و با اين معنويت و جذبه و حرمت و تقدس، وجود ندارد. مراكز امن بين‌المللى و «كشورهاى بى‌طرف اعلام شده» كه پناهگاه ستم ديدگان و يا حتى مجرمانند، ابداعى است كه تازگيها و در قرون اخير، به دست بشر صورت پذيرفت و به تعبير طنطاوى خدا به مردم الهام كرد كه كارى انجام دهند كه خدا از طريق وحى بر ابراهيم فرو فرستاد.
حرم:
بر محور كعبه از شش گوشه، منطقۀ ممنوعه، يا حرم امن الهى است. در اين منطقه كه حد آن در كتابهاى مربوطه كاملاً مشخص است، وظايفى بر عهدۀ حاجيان محرم و يا حتى افراد ديگر است از جمله عدم تعرض به گياه و صيد حرم و پناهندگان حرم كه ناشى است از: امن بودن گياه حرم، امن بودن حيوان حرم، امن بودن پناهنده به حرم، حرام بودن جنگ در حرم و... و اين همه، نگهدارى حريم مطهر خانه خدا و بسط و گسترش دادن معنويت و تقدس و احترام بيت‌اللّٰه الحرام و به وجود آوردن جايگاهى نسبتاً وسيع است كه نسبت به همۀ امكنۀ كرۀ زمين مزيتى تام و تمام بنفع زندگى مادى و معنوى انسانها داشته باشد، منطقۀ صلح كامل و امنيت كامل و دوستى و تعاون كامل و كنترل كامل آدمى حتى از تعرض به گياه و حيوان... تا چه رسد بهم نوعش، انسان!...