81* * *
و با همه آنچه گذشت، حج عملاً و تجربه يك عمل بهداشتى درمانى براى تأمين سلامتى افراد است! چه بدون شك، مسافرتى اين چنين متحرك و جاندار و با روح، علاوه بر آنكه بر اثر جوش و خروش و تحرك فراوان، بسيارى از سموم بدن را دفع مى‌كند و گردش خون را تنظيم مى‌كند و به فعاليت قلب و مغز و اعصاب كمك مى‌رساند، نشاط و روح و معناى حج كه حاجى را در يك فضاى معنوى سازنده و خلاق قرار مى‌دهد و صفاى جان و آرامش دل حاكم بر فضاى معطر حج، به تندرستى آدمى كمك مى‌كند. اين نكته را همه كسانى كه به اين سفر پاك و مطهر توفيق يافته‌اند تجربه كرده‌اند.
سخن كوتاه: حج هم «رهبانيت اسلام» است هم «قوام دين و دنيا»، هم «منافع» است، هم «ذكر خدا».
هم «عبادت» است، هم «سياست». هم «سياحت» است، هم «زيارت». هم «اقتصاد» است، هم تندرستى. هم «فرد» است، هم «جامعه». هم «ماده» است، هم «معنا». هم «دنيا» ست، هم «آخرت»، مثل خود عالم، مثل خود آدم كه تركيبى دوگانه‌اند از جسم و روح و تن و جان!
و نكتۀ اصلى شايان دقت و توجه اين است كه اگر حاجى به «خود» نپردازد و از «خودبينى» رها نشود و به «تزكيه» و «تصفيه» همت نكند، و به رموز و اسرار «حج» دست نيابد و از «احرام» تا تقصير و طواف نساء، خود را نپالايد و از لوث رذايل و پليديهاى اخلاقى و روحى پاكيزه نشود، به هيچ يك از مقاصد چند گانۀ حج دست نخواهد يافت.
نه در سياست و نه در اقتصاد و نه در جبهه جهاد با دشمن و نه در اقتصاد و نه در تبادل افكار...، در هيچكدام، زيرا تا انسان بر دشمن درونى خود يعنى «نفس» كه در هر فرد انسانى بكار دشمنى با اللّٰه و مظاهر اللّٰه و راه مستقيم اللّٰه مشغول است، پيروز نشود، پيروزى بر دشمن بيرونى يعنى تبلور و تجسم و تجمع همان نيروهاى ضد الهى كه در نفسانيت هر كدام از خود ماها نيز هست، پيروزى واقعى نيست، كه دشمن، از درون خودِ ما، سر برمى‌دارد. در حقيقت هر كدام از ما، در خود يك ستون پنجم از لشكر دشمن داريم! كه همان «خودپرستى» و نفسانيت «ما» و «من» ماست. اگر اين ستون پنجم كه به تعبير دقيق‌تر، ستاد فرماندهى اصلى دشمن است، نابود نشود، انسانيت، هيچگاه از شر دشمن رهائى نخواهد يافت.
غرض آنكه اهميت دادن به جنبۀ والاى معنوى حج و تكيه بر زواياى عرفانى و