135دارالسلطنه اصفهان كه از ارامنه بوده [در حاشيه: يعنى ارمنىزاده]، ترك و جوان شيرنما و روباه به جلد شير درآمده باشد.»
اين مطالب را براى نمونه عرض كردم و مطمئن هستم كه اطلاعات زيادى در بارۀ وى در منابع دورۀ قاجار وجود دارد. شايد هم در جايى اينها گرد آمده باشد كه بنده بىخبرم.
در بارۀ اين بخش از سفرنامه:
كيكاووس ميرزا در سال 1253 عازم حج شده و پس از انجام فريضۀ حج و رفتن به مدينه، سال بعد به ايران بازگشته است. اين دوره، برادرزادۀ وى، محمد شاه (فرزند عباس ميرزا كه او هم مانند كيكاوس فرزند فتحعلى شاه بود اما قبل از درگذشت پدر مرد و سلطنت به فرزند او محمد شاه رسيد) سلطنت مىكرده است. به همين دليل، كيكاوس در مقدمه، اين نكته را يادآور شده و كتاب را به محمد شاه تقديم كرده است.
كتاب سفرنامۀ وى كه خود آن را در مقدمه «مسالك السالكين» ناميده، حاوى چندين بخش متفاوت است كه در ميانۀ آنها ابوابى طولانى در بارۀ زيارات مربوط به تك تك معصومين(ع) دارد. در اينجا دو بخش را كه مربوط به يكديگر است، خدمت شما تقديم مىكنيم.
وى براى رفتن به حج، راه عراق را انتخاب كرده، از طريق شمال عراق، عبور از عثمانى به سمت حلب و از آنجا به شام و مدينه و مكه سفر كرده است. در اين بخش، گزارشى از سفر عراق خود دارد و ضمن آن اهميت راه شام را به عنوان بهترين راه شرح داده و به مناسبت در بارۀ برخى از شهرهاى عتبات نيز توضيحاتى داده است. سپس ضمن فصلى، و پيش از آنكه سفرنامۀ خود را در عبور از شهرهاى مختلف حاشيۀ فرات تا حلب شرح دهد، گزارشى از مخارج راه و آداب آن بيان كرده كه اهميت بسيار دارد. در اينجا اين دو قسمت را تقديم عزيزان خواهيم كرد:
بخش اول؛ كه گزارشى از عتبات است، اطلاعات بسيار سودمندى از شهرهاى نجف، كربلا، كاظمين و سامرا دارد. اين اطلاعات عموماً مطالبى است كه به كار يك مسافر، بهويژه مسافر حج مىآيد كه قصد عبور از اين ناحيه به شام را دارد.
از اين گزارش و اطلاعاتى كه در بخش منازل آن آمده، روشن مىشود كه حجگزارى در سالهاى ياد شده، به نسبت امنتر بوده است. جالب است كه آن سالها كمتر كسى از مسير نجد عزيمت مىكرده و اين بدان دليل بود كه خطرات گذشته همچنان وجود داشت.