226اخلاقى بدهند و از كلام ستيزى، آنان را بر حذر دارند. غافل از اينكه مجادله، مجادله است و طبيعتاً ملزومات خود را ايجاب مى‌كند و داخل كردن اخلاق در جدال اصطلاحى (به معناى رايج آن) مفهوم درستى ندارد وانگهى آنان مناظره را به مناظره و مجادله پسنديده و ناپسند تقسيم كرده‌اند، در صورتى كه مناظره اگر مناظرۀ فنى و اسلامى باشد بى‌گمان پسنديده ومطلوب است و ناپسندى در آن راه ندارد مگر اينكه به جدال و منازعه تبديل گردد.
متأسفانه استاد مظفر در كتاب منطقش هم مناظره را به معناى مجادله گرفته؛ سپس به تعريف و اصول و مبادى آن پرداخته، 1ولى به مناظرۀ فنى و اصطلاحى مطلوب اشاره نكرده است؛ گويى مناظره به عنوان فن مجزّا و مستقل از مجادله نداريم و هرچه هست فن مجادله است.
ساير كتاب‌هاى منطقى و غير منطقى نيز به همين روش مشى كرده‌اند، ولى شگفت از بعضى مؤلفان است كه تحت عنوان «مناظره در قرآن و سنت» مطالبى نوشته‌اند اما همان راه منطقى‌ها را طى كرده‌اند و اين در حالى است كه سخن از مناظرۀ برهانى، جدلى، مغالطى، شعرى و خطابى به عنوان اقسام مناظره هم به ميان آورده‌اند! سپس به تعريف جدل، مغالطه، شعر، خطابه، برهان و مبادى آن‌ها پرداخته و مناظرۀ قرآنى را با مجادلۀ يونانى خلط كرده‌اند. البته ايشان به آداب و اخلاق در باب مناظره به مفهوم جدل اشاره كرده‌اند در حالى كه در مجادلۀ فنى اخلاق اسلامى مطرح نيست و اگر به فرض مطرح باشد ماهيت جدل را هم تغيير نمى‌دهد. بعضى از نويسندگان، مناظرۀ لغوى را بر سر هر يك از صناعات خمس درآورده‌اند ولى هيچكدام از آنان مناظرۀ اسلامى يا جدال احسن را به عنوان صنعت مستقل و ششم مطرح نكرده‌اند؛ چرا كه مناظره را غير از مجادله نمى‌دانسته‌اند و جدال احسن هم كه يك اصطلاح قرآنى است نه از شاخه‌هاى مجادلۀ يونانى. اصولا جدال احسن در بحث مجادله اصطلاحى مطرح نبوده و نيست.
عدم حصر قياسات در صنايع خمس
جاى بسى تعجب است - با اينكه منطقى‌ها تصريح كرده‌اند كه حصر قياسات در صناعات خمس حصر عقلى نيست، بلكه حصر استقرايى و نسبى است و مى‌شود فنون ديگرى بر آن افزود - ليكن متكلمان و منطقيون چنين جرئت و جسارتى را به خود راه نداده‌اند تا حتى الامكان فن مناظرۀ اسلامى را بر صناعات بيفزايند تا چه رسد به فنون و هنرهاى ديگر و اين در حالى است كه تئاتر، سينما، تعزيه، شبيه‌خوانى و فيلم حتى امروزه با آهنگهاى موسيقى نيز خلق الله را به سوى خداپرستى و شيطان‌گرايى دعوت مى‌كنند و اين‌ها هركدام براى خود صنعت مستقلى هستند و تعريف و هدف