227و كاربرد متنوع و مجزايى دارند.
درست است كه كلمۀ «مناظره» گاهى دركلام خواجۀ طوسى و علامۀ حلّى بر مجادله اطلاق شده است، ولى بى‌شك منظورشان همان جدال اصطلاحى و صنعت مجادله است وگرنه آنان مى‌دانندكه مناظره يك صناعت ديگرى است كه داراى تعريف ويژه و هدف مجزايى است؛ چنان‌چه خواهد آمد.
از سوى ديگر، مخالفان اسلام و تشيع براى ترويج مكتب خويش و تخريب اسلام و قرآن غالباً از طريق مجادله، مغالطه، سفسطه، شعر، خطابه و مناظرات گفتارى و نوشتارى وارد عرصه نبرد سرد شده و مى‌شوند. بنابراين، بر تمام مسلمانان و حافظان دين خدا لازم است كه راه و رسم تبليغات مناسب با زمان را بياموزند و مهارت‌هاى لازم را در فنون مذكور به ويژه در مناظرۀ اسلامى كسب نمايند تا بتوانند حكيمانه به دفاع و مقابله به مثل بپردازند. وانگهى هدف اصلى مبلغان بايد ترويج شيوه‌هاى مناظره با آداب و مبادى و شرايط خاص آن باشد و از فن جدل و مغالطه صرفاً در ضرورت‌ها و موانع و بن‌بست‌ها، آن هم در حد مقابله به مثل با عناصر لجوج و روشن شدن حقيقت براى مستمعان استفاده نمايند. به قول شاعر: «كلوخ‌اند از را پاداش سنگ است» .
شيوه هاى تبليغ در اسلام
اسلام راه و رسم تبليغ را به گونۀ خاصى مطرح ساخته است كه از هر جهت با سبك تبليغات ديگران متفاوت است. قرآن كريم دربارۀ شيوۀ تبليغ و هدايت مردم به آيين اسلام سه راه و شيوه را مطرح ساخته، مى‌فرمايد: اُدْعُ إِلىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ اَلْمَوْعِظَةِ اَلْحَسَنَةِ وَ جٰادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ. 1
خداى متعال دعوت به دين حق را در چهارچوب حكمت و موعظۀ حسنه قرار داده ولى جدال احسن را صرفاً براى دفع شبهات جدال‌گران و اقناع يا ارضاى آنان مقرر ساخته است. حكمت در آيۀ شريف، اشاره به دعوت بر اساس برهان منطقى و دلايل خردپذير علمى و دينى است كه بى‌شك شامل گفتگو، مناظره و محاوره در قالب‌هاى متنوّع و حكيمانه و شيوه‌هاى مشروع و عقلانى انجام مى‌شود. بى‌جهت نيست كه راغب اصفهانى حكمت را به معنى «اصابة الحق بالعلم و العقل» يعنى دستيابى به حق از طريق علم و عقل، دعوت به موازين دينى بايد از طريق يافته‌هاى علم و عقل به دست آيد و به شيوۀ روشمند، حكيمانه، عاقلانه، عالمانه و منطبق بر موازين عقلانى و دلايل مقبول و مطابق با فرهنگ زمان صورت گيرد. اتخاذ چنين خط مشى تبليغى بى‌گمان معلومات بسيار و آموختن فنون مختلف بى‌شمارى را مى‌طلبد كه صداقت و خيرخواهى در رأس گفتگو مى‌باشد.