147منير برپا سازند. چون وقت نماز شود، دروازههاى قلعۀ مدينه را بندند و شروع به نماز كنند، بعد از فراغ مقصوره قرآن، رييس مؤذنان بر بالاى مئذنه كه آن را محفل نامند و در ميان مسجد قريب به منبر منير است، اشعار در لغت سيد مختار - صلّى الله عليه [وآله] و سلّم - بخواند و دعاى پادشاه و اركان دولت و ساير مسلمين را به تقديم رساند. بعده يكى از حافظان خوش الحان، يك عُشر قرآن از روى مصحف كبير كه در باب السلام است و كلام از آن سبقت يافت، بخواند؛ و بعده خطيب به جاه و تقطيع عجب معه [؟] چاوشان فاخر لباس كه ايشان را مسند نامند، به مواجه شريف آيد و به حضرت - صلّى الله عليه [وآله] و سلّم - و اصحاب كرام - رضى الله عنه - سلام گويد و دستور طلبد. چون به جانب منبرتوجه نمايد، يكى از حفاظ در پيش خطيب به آواز بلند آيتِ (إِنَّ اَللّٰهَ وَ مَلاٰئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى اَلنَّبِيِّ يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِيماً) 1را بخواند و رائس مؤذنان از بالاى مئذنه كه در ميان مسجد است به آهنگ نيكو اين صلوات را بخواند: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم، اللَّهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَى أشرَفِ العَرَبِ وَ العَجَمِ سَيِّدنَا وَ مَولاَنَا مُحَمَّدٍ. يَا رَبّ شَرَفاً وَكَرَماً وَمَهَابَةً وَ بِرّاً وَ تَعظِيماً» . تا زمانى كه خطيب بر منبر شريف برآيد، مكبّران اين صلوات را تكراركنند. چون خطيب بر منبر شريف برآيد، روى به جانب چهرۀ شريف كرده به حضرت - صلّى الله عليه [وآله] و سلّم - سلام كند و بنشيند و دعا كند كه در آن زمان گويند، و بعده رائس برخاسته اين حديث بخواند: «عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ النَّبِيِّ - صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ [وَآلِهِ] وَ سَلَّمَ -:
إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَ الْإِمَامُ يَخْطُبُ، أَنْصِتْ، فَقَدْ لَغَيْتَ» فَانصُتُوا رَحِمَكُمُ اللهُ. بعد از آن خطيب خطبه خواند. 2
«مسجد عتبان 3بن مالك» ، آن مسجد در يلى مسجد جمعه است. رسول - صلّى الله عليه [وآله] و سلّم - نماز در آنجا گزاردهاند و آن مسجد سابق معين نبود. در تاريخ هزار و سى و هشت [1038] از كتب تواريخ قديم ملاّ احمد، سندى كه از مورّخان مدينه بود بيرون آورد و تعمير كرده مشهور گردانيد.
«مسجد شمس» ، آن در حد شرقى قبا است، جانب عوالى. مشهور آن است كه نماز ديگر در اول وقت از حضرت - صلّى الله عليه [وآله] و سلّم - فوت شده بود و آفتاب به حدّ غروب رسيده، حضرت - صلّى الله عليه [وآله] و سلّم - به آفتاب توجه كردهاند، از محل خود رجعت كرده به جايى كه نماز عصر را در وقت مستحبّه توان ادا كرد رسيده و ايستاده. ايشان در آن مكان صلات عصر را در وقت مستحبّه به اركان ادا كردهاند. بعد از فراغ نماز آن آفتاب كمال اين آفتاب زوال شده، و بىواسطه آن همان جا به غروب رفته و آن را مسجد فضيح 4گويند به