114گرفتن عكس دارد، روشن مىشود كه او تصاوير زيادى از سفر مكه و فرنگ داشته و بنا نهادن آنها را در جاى خود در وقت چاپ كتاب داشته است. اينكه تصاوير كجاست، روشن نيست. اميدوارم كه پس از چاپ اين كتاب، آگاهى تازهاى از آنها به دست آيد! تعدادى از تصاوير سفر مظفرالدين شاه، به ويژه عكس دسته جمعى آنان در استاند در پايان سفرنامه مباركه به چاپ رسيده است.
مجموعه صفحات اين نسخه 382 صفحه است كه شامل سه يادداشت آخر كتاب نيز مىشود. البته در مواردى اشتباه شمارهگذارى شده و گاه تا چندين صفحه كم و زياد شده است. با اين حال شمارهها حفظ گرديده و در متن ميان كروشه قرار داده شده است.
اشارۀ موجود در سفرنامه مظفرالدين شاه از مؤلف
گفتيم كه بخش دوم اين سفرنامه، سفرنامۀ فرنگ و مربوط به سفرى است كه مؤلف در سال 1318 همراه مظفرالدين شاه به اروپا داشته است. گزارش اين سفرنامه به وسيلۀ خودِ شاه و به انشاى ميرزا مهدى خان كاشانى نوشته و چاپ شده است (تهران، 1361) . همچنين ظهيرالدوله ديگر همراه شاه نيز سفرنامهاى نوشته و چاپ شده است (تهران، 1371ش) . شاه در صفحۀ86 مىنويسد: در آن بين، حاجى ناصر السلطنه وارد شد و قدرى از وقايع سفر مكۀ خود را عرض كرد (ص94) . از تيراندازى خود و اطرافيان گفته و نوشته است: ناصرالسلطنه هم تير انداخته خلط مبحث كرد. و در صفحۀ95 ناصرالسلطنه سوار ولوسيپد شده قدرى راه رفت، تماشا كرديم. در سفرنامۀ ما آمده است كه ميرزا نصرالله مىگويد اتومبيلى خريده است. شاه نيز در صفحۀ154 نوشته است: ناصرالسلطنه هم با اتومبيل از عقب رسيد. در سفرنامۀ ظهيرالدوله نيز در چندين مورد از ناصرالسلطنه ياد شده كه اشاره به ميهمانىها و حضور در گردشها واين قبيل امور است.
نكات قابل تأمل اين سفرنامه از تهران تا استانبول
ميرزا نصرالله خان روز يازده رمضان سال 1317 از شاه اجازۀ سفر گرفته و روز دوازدهم تهران را ترك كرده است. علايق روشنفكرى وى، هم به دليل تبريزى بودن و هم سياسى بودن و هم اهل قلم بودن، از همين آغاز روشن است. او در كالسكه تاريخ گيوم