113دو يادداشت در پايان اين سفرنامه وجود دارد كه مؤلف سالها پس از سفر حج خود نوشته است. وى در سال 1344ق. مىنويسد: «از كارهاى دولتى، قريب پانزده سال است كه بهكلى كناره گرفته است.» پس از آن اشاره مىكند در سفر 1320 شاه به فرنگ، همراه او نبوده اما در سفر سوم شاه در سال 1323 همراه وى به فرنگ رفته است. پس از آن، بهطور گذرا به انقلاب مشروطه اشاره كرده و از احمد شاه و بىلياقتى او و خرابى مملكت و رواج فقر و فاقه در دورۀ وى سخن گفته است.
شش سال بعد، آخرين يادداشت خود را در پايان اين كتاب نوشته و مىگويد: به هفتاد سالگى رسيده است. پس از آن، از رضا شاه و از خدماتش به مملكت ياد كرده، اما اشكال اصلى را تأمين قضايى مىداند.
پس از آن، از يادداشتهاى فرزند مؤلف در سال 1354 (1313) ياد مىكند و اين كتاب را «تنها يادگار پدر عزيز و بزرگوارش» مىداند. او مىنويسد: پدرش در 16 محرم سال 1353 درگذشته و از ظلم و تعدى برخى از افراد به او ياد مىكند.
وى سپس از خودش مىگويدكه 22 سال دارد و در بلژيك درس خوانده است. كارى كه او انجام داده، اين است كه «كليۀ كاغذهايى را كه تا روز قبل از فوتش براى من به بروكسل (بلژيك) مىنوشته، در همين جا ضميمه مىكنم كه ديده شود.» بنابر اين، تعدادى نامه نيز در پايان اين نسخه درج شده است. او مىگويد سه خواهر و يك برادر دارد (احتمالا از يك همسر ناصر السلطنه) كه همراه مادرش زندگى مىكنند؛ مادرىكه «در تمام عالم بالاترين و محبوبترين كسان است.»
نسخۀ سفرنامه
تنها نسخۀ اين كتاب، به صورت كپى به وسيلۀ دوست عزيز، جناب آقاى دكتر هاشميان در اختيارم قرار گرفت. از اين بابت، از ايشان سپاسگزارم. طبيعى است به دليل تك نسخه بودن، موارد ناخوانايى، به خصوص در بارۀ برخى از اسامى اَعلام و امكنه وجود داشت كه تا سر حدّ امكان تلاش بر خواندن آنها بود. موارد ناخوانا مشخص شده است. در كتاب، مواردى را خود مؤلف تصحيح كرده است. جالب آنكه در بسيارى از موارد اشاره مىكند: اينجا جاى عكس است. با توجه به مواردى در كتاب كه اشاره به