107

خاطرات

سفرنامه مكه و فرنگ

مرورى بر سفرنامه ناصر السلطنه در سال 1317 ق

رسول جعفريان

زندگينامۀ نويسنده

ميرزا نصر الله ناصر السلطنه، متولد 1281 ق. از كارگزاران دولت قاجار و وزير خالصه‌جات و زراعت مظفرالدين شاه است. وى در سال 1318 - 1317 در سن 37 سالگى به حج عزيمت كرده و اين سفرنامه را نگاشته است. تاريخ درگذشت دقيق وى را پسرش در يادداشتى، در پايان همين سفرنامه با اين عبارت آورده است: «مرحوم آقا كه در 16 محرم 1352 داعى الهى را اجابت كرده و اين دنياى فانى را ترك كرده، 72 سال داشت.»

وى از سادات طباطبايى ديباى تبريز بوده و پدرش ميرزا رفيع رييس العلما، از چهره‌هاى شناخته شدۀ تبريز بوده است. اين خاندان بيش از آن‌كه روحانى باشند، خاندانى ادارى و وابسته به دولت قاجار بوده‌اند.

نظام العلما، فرزند حاج ميرزا على اصغر مستوفى است كه به سال 1250ق. به دنيا آمد. در همان تبريز به تحصيل علوم دينى پرداخت و سپس مدتى در عتبات و نيز مشهد تحصيل كرده، به تبريز بازگشت. خانوادۀ وى در دستگاه ادارى و حكومتى قاجاريه نفوذ داشتند و همين مسأله عاملى براى پديد آمدن قدرتى بر آنان و در عين حال، نقار و درگيرى با ديگر دولتمردان قاجارى هم بود. ¹

نظام العلما، فردى دانشمند و اهل قلم بود و آثارى از وى برجاى مانده كه از آن جمله است: «انيس الادبا» ، «تحفة الامثال» ، «مقالات نظاميه» ، «سفرنامۀ رضوى» ، «سفرنامۀ غروى» و نيز «ديوان رضويه» و آثار ديگر است. وى در سال 1327ق. پس از بازگشت از سفر حج، در تبريز درگذشت. از وى يازده فرزند برجاى ماند كه يكى از آن‌ها همين نصرالله ناصر السلطنه، نويسندۀ سفرنامۀ ما است. سفرنامه نويسى مؤلف ما، جدا از تأثير پذيرى از موج سفرنامه نويسى اين دوره، بايد تحت تأثير پدرش باشد كه دو سفرنامه؛ يكى عتبات و ديگرى مشهد داشته است. ²

ميرزا اسدالله خان ناظم الدوله برادر نظام العلما؛ عموى نويسندۀ ما - كه تحصيل كردۀ روسيه بوده و مدت‌ها در وزارت خارجه كار كرده - مناصبى در سفارت ايران در سن‌پترزبورگ و تفليس و اسلامبول داشت و در اين اواخر رييس دار الشوراى كبراى بود و