96ملى و مذهبى پنهان شده اند.» ¹زمان مداراى رئوفانه با مناسك دينى مسلمانان سپرى شده است. حج كه مظهر و نمايش شيطانى «تحجر» است؛ به طور خاصى آسيب پذير و شكننده بود.

ولى نيروهايى قدرتمندتر از داخووسكى در كار بودند تا اسلام را در پناهگاه متزلزلى كه حكومت تزارى براى آن فراهم كرده بود حفظ كنند. در بالاترين رده هاى دولت، كارگزارهايى بودند كه از منظر آنان تساهل و اغماض، تنها سياست ممكن تلقى مى شد. در نظر سرگئى ويت، وزير امور مالى، كه برنامه هايى را براى پيشرفت اقتصادى آسياى مركزى داشته، داخووسكى بايد به عنوان يك مزاحم جلوه كند. او در يادداشت ويژه ا ى به تزار، به طرح هاى داخووسكى حمله كرد و از سياستى كه آن را «سياست تساهل مورد احترام به علت قدمت آن» مى ناميد، دفاع كرد. وى شعارهايى را كه دربارۀ «وحدت دينى - سياسى» مسلمانان مطرح مى شد، غيرواقعى دانست و آنها را رد كرد. واقعيت اين است كه تنوع قومى قابل توجهى در ميان «مسلمانان بومى ما» وجود دارد و اين مسلمانان قابل اعتمادند. البته او استثنايى را نيز براى «آشوب هاى تصادفى كه به علت جهل و خرافات پرستى رخ مى دهند» در نظر گرفت. مسلمانان بايد از بابت «آزادى براى برآوردن نيازهاى دينى خود و نيز استقلال در زندگى هاى شخصيشان» آسوده خاطر باشند. مناسك دينى، كه حج نيز يكى از آنهاست، امورى خصوصى هستند و امر خصوصى، امر سياسى نيست. قاعدۀ كافمن متقاعدكننده باقى ماند.

درحالى كه طرح اقتصادى سرگئى ويت الهامبخش حمايت او از انديشۀ تساهل مذهبى بود؛ مسئوليت هاى ادارى امپراتورى روسيه و نيز تعهدات خارجى، دولت را به سمت قيموميت زيارت مسلمانان و كنترل آن سوق مى داد. عنوان گزارش سال 1900 با مضمون «دربارۀ ابزار سازماندهى زيارت مسلمانان روسى» اين مسأله را به صورتى كه مانع اقدامات سركوبگرانه مى شود، توضيح داده است. اهميت نظارت صحيح و سازمان يافته بر تبعۀ امپراتورى، مؤلف اين گزارش را، كه يكى از مقامات دپارتمان اديان خارجى در وزارت امور داخلى بوده است، به اين نتيجه گيرى رسانده كه زائران مسلمان بايد مورد كمك و نظارت قرار بگيرند. علاوه براين او آماده بود كه داخووسكى و ديگر همكارانش در آن وزارتخانه را، كه اندكى پيش از اين حج برايشان «شرّى اجتناب ناپذير بود كه به ندرت قابل اغماض است» ، به چالش بكشاند. استدلال او در دفاع از نظارت بر حجاج در اين نتيجه خلاصه مى شد كه «حج مخفيانه به مراتب شرّ خطرناك ترى از حج آزاد است.» ²

اعطاى اين امتياز قابل توجه به مسلمانان، به ميزان زيادى به علت فشارهاى دول اروپايى بر رژيم تزارى تحميل شد. حجگزارى مسلمانان به يك مسألۀ بين ا لمللى تبديل شده بود. اين گزارش به طور خاص به درخواست هايى اشاره مى كرد كه توسط كنفرانس هاى جهانى سلامت در اواسط دهه 1890 در زمينه «طرح هايى براى بهبود وسايل حمل و نقل مورد استفاده زائران» مطرح شده بود. سفر به مكه