94سفر دشوار را متحمّل شوند و در آنجا ريشه هاى اعتقاد و بيعت خود را با جهان اسلام تقويت كنند؛ در اين صورت آنان نسبت به چه كسى وفادارى پيشه كرده ا ند؟

سفير روسيه در سال 1875 گزارش داد كه مسلمانان «ثروتمند و فرهيخته» مى توانند از پسِ هزينه هاى مربوط به «اقامت در استانبول براى تحصيل در مدارس دينى» برآيند. درآنجا ممكن است آنان در برابر تبليغات «روحانيت متعصب ترك» ¹تسليم شوند. به اميد دفع خطر براندازى، سفير پيشنهاد داد كه اقامتگاهى ويژۀ مسلمانان با هزينۀ دولت تزارى ساخته شود. در اين صورت زائران اهل روسيه سخاوتمندى تزارى را تمجيد كرده و نيز تحت نظارت سفارتخانه درخواهند آمد. اما اين سنتپترزبورگ افراطى نتوانست به زائران كمكى كند؛ چرا كه اين طرح توسط وزارت امور داخلى رد شد. ²

به جز سوء ظن نسبت به حركت اسلامگرايى، سفير قطعاً دلايل ديگرى نيز براى نگرانى داشته است. در آن سال ها، شاميل، پسر و نايب امام چچن (مرشد صوفى) در پايتخت عثمانى مقيم شده و اغلب با زائران قفقازى ملاقات مى كرد. نظارت مخفيانۀ سفير هيچگونه نشانه ا ى از توطئه را آشكار نكرد و او مجدداً به خود و سنتپترزبورگ اطمينان خاطر داد كه اين فرزند، خطرناكترين سردستۀ شورشيان عليه روسيه، نسبت به حكومت روسيه وفادار است، ولى چون دوباره در سال 1877 جنگى ميان امپراتورى عثمانى و روسيه درگرفت، پسر شاميل در مرز قفقاز در مقام سردسته يك لشكر ترك ظاهر شد. ³

به علت اينگونه اتفاقات نادر، ديدگاه منفى وزارت كشور نسبت به تأثير حج بر مسائل امپراتورى، در طول دهه هاى بعدى اين قرن نيز به قوت خود باقى ماند. هشدار دادن هاى آن خشن تر و كمتر اطمينان بخش شد و در نگاه وزارتخانه زائران گروهى فتنه گر را تشكيل مى دادند. در سال 1896، يكى از مقامات مسئول در امور مسلمانان به اين نكته اشاره كرد كه سفر حج براى زائران، اقتدارى استثنايى در جوامعشان به همراه آورده است. آنها درحالى به وطن خود بازمى گردند كه «آماده انتشار روحيه افراط گرايى اسلامى هستند.» عقيدۀ او واضح بود. اعتقادى كه زائران نسبت به يگانگى دينى و سياسى اسلام كسب كرده يا در خود تقويت مى كنند، آنان را به گماشتگان بالقوه امپراتورى عثمانى بدل كرده است. در سخنان اندوهبار او اسلامگرايى تأثيرى سايه وار ولى فراگير در درون خود امپراتورى دارد. او يقين داشت كه حج «از منظر دولت ها امرى زيانبار و ناخوشايند است» در مجموع شرّى اجتناب ناپذير است كه به ندرت مى توان با آن كنار آمد. چنين ادبياتى مى توانست به سادگى مورد استفادۀ ديگر مقامات وزارت كشور كه از ابتذال سخن مى گفتند نيز قرارگرفته باشد.

با اين حال معضلى كه كافمن با آن مواجه شده بود، هنوز اين مخالفان زهد اسلامى را در شكل جهانى آن آزار مى داد. سركوبگرى حكومت تزارى نتوانست از حركت زائران ممانعت كند. حقيقت