93طول مسير وجود داشت، آن را دشوارتر نيز مى كرد. ¹با اين اوصاف نداشتن گذرنامه مى بايد كمترين دغدغه زائران بوده باشد.

توجه مقامات رسمى به سفرهاى حج، ريشه در نگرانى هاى عملى و سياسى داشت. مقامات روسى (با ذكر دلايل محكم) از ناتوانى خود در نظارت بر چنين ميزان وسيعى از تبعۀ داراى فرهنگ و اعتقادات متفاوت ابراز تأسف كردند. مسافرت هاى فراوان و بدون نظارت به مكه ادعاى آنان نسبت به حكومت كردن بر يك دولت منظم را تضعيف مى كرد. ولى دغدغه بلافصل نمايندگان روسيه، كه به سرزمين هايى در امتداد راه هاى زيارتى فرستاده شده بودند، از احساس مسئوليت آنان براى ارائۀ كمك به تبعۀ تحت فشار اين كشور برمى خاست. اين پرسش تأثربرانگيز كه در سال 1870 از سوى سفارت روسيه در استانبول و نيز ازسوى كنسولگرى تهران مطرح شد، يك جنبه از معضلى را كه دولت روسيه با آن مواجه شده بود به نمايش مى گذارد. آنان پرسيدند: «در ميان ساكنان آسياى مركزى، چه كسانى بايد از حمايت دولت تزارى بهره مند شوند؟» اين پرسش پاسخ خاص خود را داشت. روسيه نيز همچون ديگر امپراتورى ها ملزم بود كه از تبعۀ خود و نيز از ساكنان تمامى ايالاتى كه در آنها ادعاى تفوق داشت حمايت كند. با اشاره به «اقتدار ما» وزارت امور داخلى به گونه ا ى نسبتاً متهورانه از سفراى روسيه درخواست كرد كه نه فقط از زائران اهل تركستان بلكه از تمامى زائران ساكن در كشورهاى تحت الحماية روسيه در آسياى مركزى حمايت كنند. ²

مسئوليت سنگين ارائه كمك، متناسب با افزايش تعداد زائران بيشتر مى شد. در اواسط دهه 1880سفير روسيه در استانبول به «مشقت هاى جدى هزاران نفر از مسلمانان ما كه در اينجا پياده مى شوند» اشاره كرد. «بودجه آنان به واسطه استثمار بيش ازحد انواع گوناگون كلاهبرداران تمام شده» و براى دريافت كمك به سفارتخانه مى آيند. بيشتر آنها به دنبال «پولى هستند كه با آن به سرزمين خود برگردند.» وزارت خارجه اذعان داشت كه اينگونه تقاضاها هيئت هاى نمايندگى را «در شرايط بسيار دشوارى قرار مى دهد.» اين وزارتخانه در پاسخ خود به سفير تصديق كرد كه كمك هاى بشردوستانه درواقع شامل حال اين تبعه روسيه مى شود؛ هرچند كه آنها نبايد اين اقدام را به مثابۀ دليلى بر حمايت ما از زيارت خود بدانند. ³اين تكذيب نامه دربارۀ سوءظن دائمى نسبت به زائران در ميان وزراى سنتپترزبورگ تذكر مى د اد، ولى حقيقت موج فزايندۀ مسلمانانِ معتقد كه با مجوز يا بدون آن، به زيارت مى رفتند، اندك اندك دولت تزارى را به درگيرى در نگرانى هاى رو به پيشرفتى كشاند كه از طريق سفرهاى حج ايجاد شده بود.

خطرات سياسى كه از حضور زائران در سرزمين هاى امپراتورى عثمانى ايجاد مى شد، گره اصلى معضل پيشروى حاكمان روسى بود. اگر سرسپردگى مسلمانان، آنان را وا مى د اشت كه زحمت اين