92مجوز و سفرهاى بدون مجوز دلالت مى كند.

در سال 1885 هنگامى كه اخبار واصله از دمشق تخمين مى زدند كه ساليانه 10000 مسلمان روسى به قصد مكان هاى مقدس عربستان از قفقاز خارج شده ا ند؛ گزارش ها حاكى از آن است كه 500 گذرنامۀ سفر به عربستان به زائرانى كه قلمرو روسيه را ترك مى كنند داده شده است. شواهد مشابهى در سالهاى پايانى اين قرن در گزارش هاى كنسول عربستان آمده است. او اشاره مى كند كه عليرغم ممنوعيت صدور گذرنامه براى سفر به امپراتورى عثمانى، كه از سه سال قبل در جريان بوده است، تعداد زائرانى كه در سال 1899 از امپراتورى روسيه به عربستان آمده ا ند به همان ميزانِ زائرانِ سال 1896 است. بدين صورت، آشكار شد كه حركت زائران فراتر از محدوديت هاى مسافرتى حكومت تزارى و نظارت آنها بر مرزها، به حوزۀ تلاش هاى جمعى آنان تعلق دارد. كنسول جده، كه پيشتر نيز از او نقل قول شد، در زمانى كه از رفت وآمد همراه با مصونيت كامل زائران در مسيرهاى پنهانى بهسمت ايران و افغانستان گلايه مى كرد؛ همين مسأله را مورد تصديق قرار داد. ¹اخبارى كه مكرراً از داخل و خارج امپراتورى واصل مى شد، اين مسأله را كه زائران مسيرهاى مسافرتى خودشان را به سوى مكه طى مى كنند تأييد مى كرد.

ناديده گرفتن قوانين تزارى از همان لحظۀ عزيمت آغاز مى گشت. گرفتن گذرنامه به معناى مواجهه با حكومت محلى روسيه بود كه در بهترين شرايط نيز تجربه ناخوشايندى تلقى مى شد. بعضى از مسلمانان كه مى توانستند ادعا كنند فعاليت هاى بازرگانى انجام مى د هند، در پى گذرنامه هاى تجارى بودند كه گرفتن آنها آسانتر بود و تحت تأثير قواعد و محدوديت هاى بى ثبات و متغير قرار نداشت. ولى به طور كلى، بيشتر زائران بدون هيچگونه گذرنامه ا ى سفر مى كردند. در اوايل دهۀ 1890 كنسول جده شاهد بودكه «تعداد زيادى از زائران بدون هيچگونه مدركى سفر مى كنند.» آنان اغلب از سرزمين هاى خود تنها با به همراه داشتن نامۀ ريش سفيدان روستا و دعاى خير امام جماعت عازم سفر مى شدند. زائران ساكن قفقاز مسيرهاى درياى سياه يا درياى خزر را طى مى كردند. تا پيش از اين كه خطوط ريلى روسيه به آسياى مركزى برسد، زائران اهل تركستان «مسيرهاى محرمانه ا ى» را كه براى حركت كاروان ها در سراسر مرزهاى امپراتورى بود، به سمت افغانستان طى كرده و از آنجا به هند مى رفتند. وسايل حمل و نقل مدرن در پيشاور در انتظار آنان بود. آنها از پيشاور سوار بر قطار به بمبئى و پس از آن سوار بر كشتى هاى بخار به عربستان مى رفتند. ديگر زائران كه در بخش هاى مركزى امپراتورى سكونت داشتند، راه هاى دريايى را از طريق استانبول برمى گزيدند. اخبار واصله حاكى از آن است كه تمامى اين گروه هاى زيارتى توسط راهنمايانى از خاورميانه رهبرى مى شدند؛ چنان كه از همۀ گزارش ها برمى آيد اين سفر سفرى بسيار سخت و دشوار بود كه خطر غارت و بيمارى كه در