91شاهد يك «افزايش ثابت» در رسيدن مسلمانان به استانبول؛ نه فقط از كريمه و قفقاز و ناحيه ولگا كه منبع اصلى زائران در امپراتورى بوده ا ند، بلكه از مناطق دورى همچون سيبرى و حتى تركستان بوده است و اين جماعت فقط مقدمۀ گروه هاى آينده بودند. شرايط موجود در خود امپراتورى دست به دست هم داده بود تا اين روند را افزايش دهد. او توانسته بود تأثير فتح تركستان را، كه «قلمروهاى كاملاً مسلمان» را داخل در امپراتورى كرده بود، درك كند. وى به خوبى پيشبينى كرد كه «پيشرفت، هزينۀ كم و راحتى» راه آهن امپراتورى و خطوط كشتى هاى بخار جاذبه حج را براى مسلمانان متقى افزايش خواهد داد. در نتيجه او انتظار داشت كه هنوز هم تعداد بيشترى از تبعۀ مسلمان دولت تزارى در پايتخت امپراتورى عثمانى در مسير رفت يا برگشت خود به عربستان مشاهده شوند. ¹

صحت دريافت هاى او اثبات شد. در سال 1893 كنسول جديد روسيه در جده، عربستان، تخمين زد كه زائران امپراتورى، سومين گروه بزرگ زائران را پس از هنديان و ايرانيان تشكيل مى د هند. او برآورد كرد كه تعداد آنها در مجموع، بسته به سال، بين 18000 تا 25000 نفر است و بيشترين آنها از قفقاز آمده ا ند. وى تصور مى كرد كه اهالى آسياى مركزى (كه زائران بخارا و خيوه را نيز در بر مى گيرد) بالغ بر 4000 و 7000 نفر مى شوند. كه بيشتر اين افراد از ناحيۀ پرتراكم درهفرغانه آمده ا ند.

حكومت تزارى قاطعانه بر اين تقاضاى خود كه زائران بايد براى گرفتن گذرنامۀ امپراتورى، مقررات سختگيرانه را رعايت كنند، پافشارى مى كرد. تحت بهترين شرايط نيز اين مقررات دست وپاگير بودند و قيمت هرگذرنامه تا حدى زياد بود. همچنين حكومت، گاه وبيگاه و با فواصل كوتاه، تلاش هاى خود را براى توقف كامل سفرهاى حج، در زمانى كه از شيوع بيمارى ا ى مسرى در ميان زائران مسلمان مطلع مى شد، از سر مى گرفت. در دهۀ پايانى اين قرن، ترس از طاعون و وبا كه از طريق مسافران مسيرهاى زيارتى مكه منتشر مى شد، به تحريم كامل گذرنامه هاى عربستان در ميانۀ سال هاى 1897 تا 1899 انجاميد. خيال باطلى بود اگر كه تصور مى شد كنترل هاى سختگيرانه و ادبياتى كه آنها را توجيه مى كرد، دربردارندۀ طرحهاى نظارتى موفق باشد.

مقامات دولتى كه اطلاعات مستقيمى از سفر مسلمانان به خارج از روسيه داشتند؛ همگى در كنار گذاشتن استفاده از اين دستورالعمل هاى سختگيرانه متفق القول بودند. اندكى پس از فتح تركستان، در مذاكراتى راجع به سفر حج، يك گزارش امنيتى از وزارت داخله اذعان كرد كه در بسيارى از موارد، تبعۀ روسى بدون اجازه به مكه سفر مى كنند. ²بى شك دستورالعمل هاى پيچيدۀ حكومتى مانع خروج زائران مى شدند ولى مقامات مسئول در سرزمين هاى مسلمانان و نيز در امپراتورى عثمانى دريافتند كه سفرهاى حج، بدون اعمال هيچگونه نظارتى، در سطح وسيعى ادامه يافته است. اعداد و ارقامى كه از سوى حكومت ايالتى قفقاز جمع آورى شده، بر تفاوت فراوان ميان سفرهاى حج داراى