90از هرگونه خطرى براى زندگيشان دارد؛ «هيچگونه بيمارى مسرى، چه وبا و يا حتى طاعون، منجر به از بين رفتن شوق زيارت مرقد محمد (ص) در اين افراد متعصب نخواهدشد.» او به اين نكته اشاره كرد كه طرح وزارتخانه، جاهلانه و گمراه كننده است؛ چرا كه تنها پيامد آن تحت تأثير قرار دادن نامطلوب توده هاى اين جماعت خواهدبود. وزارتخانه كه با اقتدار فرمانفرمايى كافمن مواجه شده بود و مانند هميشه از نافرمانى توده ها نگران بود، از اين طرح عقب نشينى كرد. اين وزارتخانه حتى چند سال بعد ادعا كرد كه به اين مسأله پى برده است كه «مسلمانانى كه در جستوجوى شركت در مراسم حج هستند هيچگونه خطرى را ايجاد نخواهند كرد.» 1تساهل مذهبى در حال كسب توان تازه ا ى بود و به عنوان نتيجۀ آن، حج به صورت يك فعاليت دينى كه در سرتاسر سرزمين هاى اسلامى با آن به مدارا برخورد مى شد باقى ماند.
در آن سال ها امپراتورى هاى غربى به صورت فزاينده ا ى مراقب و متوجه حركت مسلمانان از سرزمين هاى مستعمراتى خود به سمت مكه بودند. آنان براى نخستين بار شروع به جمع آورى اطلاعات دربارۀ تعداد زائران عربستان كردند. يك پژوهش جديد، مبتنى بر اين گزارش ها، تخمين زده است كه تعداد ساليانۀ زائران مكه، از خارج از امپراتورى عثمانى، به ميزان زيادى در دهه هاى پايانى اين قرن - از كمترين ميزان 25000 نفر در سال 1881 تا بيشترين ميزان 90000 نفر در سال 1893 نوسان داشته است. شيوع خطرناك وبا كه در سال 1893 در مكان هاى مقدس عربستان اتفاق افتاد و يك بيمارى مسرى ديگر كه چهار سال پس از آن در بمبئى شايع شد؛ تعداد زائران را در سال هاى بعدى به ميزان نصف يا بيشتر كاهش داد. 2البته هنوز آشكار بود كه اين روند بلندمدت سير صعودى را طى مى كند.
على رغم اطلاعات اندكى كه در اين زمينه وجود دارد، مى توان دريافت كه حكومت روسيه نيز عميقاً نگران سفر رعاياى روسى خود به امپراتورى عثمانى و عربستان و بازگشت از اين مناطق بوده است. جنگ هايى كه در داخل و اطراف نواحى با جمعيت متراكم مسلمان، همچون كريمه و قفقاز، اتفاق مى ا فتاد؛ شايعه هايى را تقويت مى كرد؛ مبنى بر اينكه كارگزاران دولت عثمانى و رهبران مسلمان در استانبول از مسيرهاى حج براى انتشار افكار براندازانه در داخل امپراتورى استفاده مى كنند. مقامات حاضر در روسيه و نيز نمايندگان ديپلماتيك دولت تزارى در امپراتورى عثمانى در پى سنجيدن وسعت و مفاهيم حركت هاى زائران بودند. شمايلى از حركات اسلامگرايى و نيز پانتركيسم همواره در زمينه و گاهى نيز در ظاهر گزارش هاى آنان نهفته است.
سفارت روسيه در استانبول به عنوان نخستين ناظر خارجى ظاهر شد كه اطلاعات مستقيمى دربارۀ رفت وآمد زائران از سرزمين هاى روسى به سمت مكه داشت. در اواسط دهۀ 1870 سفير ادعا كرد كه