89از دست خواهدداد. (او اصطلاح «ناديده گرفتن» را ترجيح مى د اد كه به معناى بى ا عتنايى به اسلام بود) . او مقام شيخ ا لاسلام را كه بالاترين شخصيت در جامعۀ دينى تركستان بود، منسوخ اعلام كرد و جلوى هرگونه اعمال قدرتى را از جانب مفتى نهاد مذهبى اورنبورگ گرفت. در طرح خوشبينانۀ او، نتيجه اجتناب ناپذير چنين اقدامى محو تحجرگرايى اسلام بدون اقدام سركوبگرانه بود. با اين صورتبندى مجدد از سياست عصر كاترين، كه ماهرانه انجام گرفته بود، تساهل دينى سالم و بى عيب باقى ماند. كافمن مى توانست ادعا كند كه نسبت به آنچه «سياست تساهلگرا و قاطع دولت روسيه» ¹ناميده، وفادار مانده است.

در مقابل، متعاقباً او خود را حامى اعمال مذهبى مسلمانان نشان داده بود. اين اعمال متعلق به حيطۀ خصوصى افراد بودند و بنا به تعريف خود نمى توانستند منجر به فعاليت سياسى براندازانه شوند. در اين ميان او به حج جايگاه خاص و حتى نمادينى اختصاص داد؛ يكى از نخستين فرامين وى در رابطه با فعاليت هاى اسلامى، به تمامى مسلمانان تركستان حق سفر به مكان هاى مقدس اسلامى را در داخل و خارج امپراتورى اعطا كرد. فرمانى كه در سال 1870 صادر شد، تصريح مى كرد كه «هيچگونه محدوديتى» در زمينۀ تقاضاى شهروندان براى دريافت گذرنامه زيارت مكه وجود ندارد. ²همچنين زائران كشورهاى تحت ا لحماية خيوه و بخارا نيز درصورت اقدام به مسافرت از طريق راه هاى پستى جديد به سيبرى غربى در مسير خود به سمت درياى سياه، از حمايت دستگاه حكومتى او برخوردار مى شدند.

در مقايسه با معيارهاى دولت تزارى در عصر كافمن، سياست او در تساهل نسبت به اسلام سخاوتمندانه بود. دستورالعمل گذرنامه زائران كه نخستين بار در سال 1789 صادر شده بود، الزاماتى را شامل مى شد كه مختصرترين و خفيفترين آنها عبارت از اجازه نامۀ كتبى از سوى بزرگان روستا و ضمانت وجود بودجۀ كافى براى بازگشت بود. حكومت تزارى در مواقع جنگ يا شيوع بيمارى هاى مسرى، حتى مى توانست به صورت موقت از صدور هرگونه گذرنامه ا ى ممانعت كند، ولى چون در سال 1872 وزارت امور داخله تلاش كرد تا سفرهاى حج را به طور كامل متوقف كند، كافمن از پذيرش اين مسأله سرباز زد. دغدغۀ وزارتخانه متوجه مسلمانان اهل كريمه بود كه به قصد تركيه خارج مى شدند؛ ولى شكايات رسمى كه به صورت هماهنگ دربارۀ افزايش غيرقابل قبول سفرهاى حج از ايالات واصل مى شد، اين مسأله را به مسأله ا ى در سطح حكومتى تبديل كرد. مؤلفان بخشنامۀ محرمانه وزارتخانه اطمينان داشتند كه «التزام صورى به حفظ سلامتى مردم» در برابر بيمارى هاى مسرى استدلالى قانع كننده براى جلب رضايت تبعۀ مسلمان امپراتورى است.

كافمن مخالف بود. او معتقد بود كه براى مسلمانانِ متقى مقتضيات تقواى اسلامى جايگاهى فراتر