73اسلامى به مكه و مدينه، هموار ساخت. اين امر نيز باعث شد كه علماى حجاز از فرصت به دست آمده براى استفاده از ديگر دانشمندان مسلمان، نهايت بهره را برده و آنان را براى ملاقات با خود و ارتباط علمى تشويق كنند. اين ارتباط علمى خود به تنهايى يكى از دستاوردهاى مبارك انجام فريضۀ حج است. اين منافع و دستاوردها همپا با سفر دانشمندان به مسجد الحرام و مسجد النبى (ص) همواره ادامه خواهد داشت.
برگ هايى زرين از تاريخ دانشمندان كشورهاى مغرب عربى
دانشمندان مسلمان مغرب عربى برگ هاى زرينى از خود در تاريخ امت اسلام بر جاى گذاشته ا ند؛ زيرا آنان خدمات بزرگى در حوزۀ نشر علوم و آموزش در كشورهاى مختلف ارائه كرده ا ند. اگر چه اين مقاله موضوع تبادل و ارتباط علمى و فرهنگى ميان دانشمندان مغرب و علماى مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره را به بحث و بررسى گذاشته، اما اشاره به فعاليت هاى علمى، فرهنگى و. . . كه دانشمندان فاضل مغرب عربى در آن سهم داشته ا ند، خالى از لطف نخواهد بود. اين دانشمندان بيش از هر چيزى به مدارس علميه سيار در كشورهاى اسلامى شبيه بودند و از هر سرزمينى كه عبور مى كردند يا در آنجا اقامت مى گزيدند، در حوزۀ فرهنگ و دانش به اهل آن ديار آموزش مى د ا دند و از آنان بهره مى بردند. اكنون اشاره ا ى كوتاه و گذرا به گوشه ا ى از اين برگ زرين از تاريخ علماى مسلمان غرب جهان اسلام و فعاليت هاى علمى و آموزشى آنان خواهيم داشت. فعاليت هايى كه در قرون مختلف اسلامى در چارچوب انجام مناسك حج يا سفر براى تحصيل علم انجام مى شده است:
منابع تاريخى از ارتباط تنگاتنگ و پيوند عميق ميان دانشمندان كشورهاى مغرب عربى با كشورهاى شرق جهان اسلام سخن گفته ا ند. براى مثال مى بينيم گروهى از دانشمندان مغربى به شرق جهان اسلام سفر كرده و در مسير خود در كشور مصر مستقر شده و در آنجا سكنى گزيده ا ند. اين دانشمندان براى نسل هاى آتى تعداد زيادى از تأليفات علمى خود را به يادگار گذاشته ا ند. آنان در غنا بخشى به جنبش فكرى و فرهنگى در شرق جهان اسلام به طور كلى و در كشور مصر به شكل ويژه نقش داشته ا ند. جهانگردان در نوشته ها و سفرنامه هاى خود، مشاهداتشان را در خلال اقامت در كشورهاى مصر و حجاز؛ از جمله مساجد، آثار باستانى، بازارها، كتابخانه ها، مدارس و گنجينه هاى علمى آنها را توصيف كرده اند. برخى از اين جهانگردان در درس دانشمندان حضور يافته و به توصيف شيوه هاى آموزشى و نبوغ و مهارت بزرگان فقه و حديث و ديگر علوم اسلامى پرداخته ا ند. 1
انجام مناسك حج يكى از مهم ترين عواملى بود كه به اين ارتباطِ علمى ميان مسلمانان كشورهاى