70خود و خارج از آن بودند. به نشر دانش مى پرداختند و ميان اهل بيت و فاميل خويش به تبليغ دين مشغول مى شدند. در كسب دانش و تبليغ دين برجسته و شناخته شده بودند و مردم از همه جا براى تحصيل علم و معارف و شركت در محافل علمى به سوى آن‌ها سفر مى كردند. ¹

دانشمندان و علماى مكه نيز برقرارى اين ارتباط علمى ميان خود و علماى مغرب عربى را تأييد مى كنند. از جمله در زندگينامۀ شيخ حسن المشاط المكى آمده است كه وى دربارۀ اين ارتباط مى گويد: «هنگاميكه علامه حمدان بن سيدى احمد جزائرى ونيسى قسطنطينى در سال (1337ق.) براى اداى حج به مكۀ مكرمه آمد، توفيق ديدار با او نصيب من شد و از ابتداى كتاب مختصر خليل بن احمد را نزد او و در ايام اقامت در مكه و ايام حج در منا خواندم. ايشان تا پايان ماه ذى الحجه و محرم الحرام در مكه اقامت كردند كه من از وى بسيار آموختم.» ²

از جمله دانشمندانى كه در زمانى نه چندان دور به مكه آمدند تا فريضۀ حج را انجام دهند و در عين حال علماى مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره از آنان در امور علمى بهره بردند، مى توان به چند نفر ذيل اشاره كرد:

شيخ محمد بن عبد الحى كتانى؛ او دو بار در سال هاى (1323ق.) و (1351ق.) براى حج به مكه سفر كرد.

شيخ محمد الكى بن مصطفى بن عزوز تونسى.

شيخ الخطيب مراكشى.

شيخ سيد محمد بن على سنوسى خطابى (متولد 1351ق.) .

شيخ محدث محمد بن حبيب الله بن سيدى عبد الله جكنى شنقيطى. ³

بدون ترديد اين ارتباط علمى ميان دانشمندان مغرب عربى و علماى مسجد الحرام و مسجد شريف نبوى به شكل كلى، و ميان علماى مدينۀ منوره به طور ويژه، برقرار بوده است. ليست بلندى از نام دانشمندانى كه علوم اسلامى را از سرزمين حجاز به كشورهاى مغرب عربى و اندلس منتقل كرده اند در منابع مختلف وجود دارد. افزون بر اين منابعِ تاريخى، از گروهى از دانشمندان فاضل ياد كرده اند كه مذهب مالك بن انس (متولد 204ق.) را منتقل كرده و توانسته ا ند آن را خارج از مدينه نشر و ترويج دهند؛ از جملۀ اين افراد مى توان به شيخ الفقيه زياد بن عبد الرحمان لخمى، شيخ الفقيه يحيى بن يحيى ليثى، شيخ الفقيه سعيد بن عبد الحكم بن محمد جمحى مصرى و شيخ الفقيه على بن زياد تونسى اشاره كرد. شيخ على بن زياد تونسى نخستين مبلغ و ترويج دهندۀ مذهب مالكى در آفريقا به شمار مى رفت و با تلاش هاى او مذهب مالكى در كشورهاى مغرب عربى عمومى شد و مردم استقبال زيادى از آن كردند. ⁴