60اداى اين فريضۀ بزرگ داشته ا ند. آنان در موسم حج انگيزۀ زيادى براى بهره بردارى علمى از دانشمندان مكه و مدينه دارند و به احاديثى كه از آنجا مى آموزند و به كشور خود مى آ و رند، افتخار كرده و آن را در محافل علمى خود نقل مى كنند. دانشمندان مغرب عربى همراه با تصويرى اصيل از دين مبين اسلام و با دانشى كه از دانشمندان مكه و مدينه كسب كرده ا ند، به كشور خود باز مى گردند. حاجيان مغربى نيز بعد از اين كه روزهايى به ياد ماندنى را در كنار مسجد الحرام و مسجد شريف نبوى سپرى كردند و بر سرزمينى قدم نهادند كه پيامبر اسلام محمدبن عبدالله (ص) و اصحاب و خلفا و دانشمندان اسلامى از كشورهاى مختلف در طول تاريخ در آن قدم نهاده و زندگى كرده ا ند، به سرزمين خود باز مى گردند.
هنگام سخن گفتن از دانشمندان مغرب و نقش حج در زندگى آنان بايد به اين نكته توجه داشت كه دانشمندان مغرب بيش از دانشمندان ديگر كشورها به اين فريضه اهتمام مى ورزيدند و در تدوين حوادث و اتفاقاتى كه هنگام اداى اين فريضه رخ مى د هد، همت مى گماردند. دانشمندان مغرب سفرنامه هاى مكتوب زيادى را از خود برجاى گذاشته ا ند كه برخى از آنان كوتاه و مختصر و برخى ديگر طولانى و مفصل هستند. زبان برخى از اين سفرنامه ها فصيح و زبان برخى ديگر عاميانه است. تعدادى از آنها در قالب نثر به رشتۀ تحرير در آمده و تعدادى ديگر در قالب شعر سروده شده ا ند. تدوين اين سفرنامه ها نشان دهندۀ اين نكته است كه ره توشه و زاد كشورهاى مغرب عربى از حج، مكۀ مكرمه، كعبۀ مشرفه، زمزم، صفا، مروه و زيارت مدينۀ منوره به اندازه ا ى است كه ثبت آنها نياز به تأليف كتاب هايى بسيار دارد؛ زيرا ادبيات اين سفرنامه ها با ايمان، پند و نكته هاى مفيد همراه است. 1
دانشمندان مغرب براى سفر به شرق جهان اسلام اشتياقى بى پايان داشتند. آنان در اين سفر در پى يافتن ريشه هاى اصالت خويش بودند. منابع تاريخى دربارۀ ارتباطات دينى، فرهنگى و اجتماعى ميان مردم مغرب و برادران دينى آنان در سرزمين هاى مكه و مدينه بسيار سخن گفته ا ند. مردم مغرب به اضافه كردن لقب «الحاج» به نام و نام خانوادگى خود افتخار مى كردند؛ زيرا مسير اين كشورها به سمت مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره، مسيرى كوتاه، آسان و امن نبود. خانواده هاى مغربى نام خانوادگى خود را مختصر مى كردند و به واژۀ «الحاج» بسنده مى كردند. امروزه خاندان هاى معروفى در اندلس و كشورهاى مغرب عربى هستند كه به جاى القابى چون «القرطبى» ، «القيروانى» ، «التلمسانى» ، «الفاسى» 2و. . . به خاندان «ابن الحاج» شهره شده اند. اين امر نشان دهندۀ اهميت و جايگاه والايى است كه فريضۀ حج و سفر به بيت الله الحرام در دل و جان اين مردم دارد.
اگر چه كاروان هاى حجاج از جاى جاى جهان اسلام به مكۀ مكرمه و مدينۀ منوره سفر مى كردند، اما مهم ترين و بزرگ ترين كاروان هاى زيارتى، به گواهى منابع تاريخى، به ترتيب كاروان هاى «فاسى