167«امكان استعدادى قابليت شدت و ضعف دارد و در اشياى مركب يافت ميشود و بعد از فعليت شىء از بين ميرود و آن غير از امكان ذاتى است.» 1
3 و 4. امكان عام و امكان خاص: امكان ذاتى را امكان خاص نيز مينامند و به اين نام خوانده ميشود وقتى در مقابل امكان عام قرار گيرد. امكان عام تنها سلب ضرورت از طرف وجود يا عدم است اما امكان خاص سلب ضرورت وجود و عدم هر دو است. امكان عام و خاص بيشتر جهت قضايا قرار ميگيرند و قضاياى حملى را موجّهه ميسازند. در اين راستا اقسامى ديگر براى امكان برشمرده‌اند؛ مانند امكان اخص، امكان وقوعى و استقبالى كه در منطق و حكمت از آن بحث ميشود كه در اين متخصر نميگنجد.
ج) اقسام ممكنات
ممكنات به اعتبار ماهيت خارجشيان به دو قسم كلى جوهر و عرض تقسيم ميشوند. متكلمان اماميه از آن در بحث لطيف الكلام يا دقيق الكلام بحث ميكنند. 2
خواجه نصير بحث جواهر و اعراض را در مقصد دوم تجريد الاعتقاد بعد از امور عامه قرار داده است و جوهر و عرض را از اقسام ممكن ميشمارد و مينويسد:
«الممكن إمّا أن يكون موجودا فى الموضوع و هو العرض أولا و هو الجوهر» .
3
«ممكن يا موجود در موضوع است كه عرض ناميده ميشود يا در موضوع نيست كه جوهر است.»
مبحث جوهر و عرض در بخش بعد، كه در شماره آينده انتشار خواهد يافت، بررسى ميشود.