90در ادامۀ بحث، نمونه هايى از اين كاربرد ها را با توجه به مضمون عرفانى يا ادبى - كه براى باديه در نظر گرفته شده - مرور خواهيم كرد.

اما همان طور كه اشاره شد، جدا از حكايت، نوعى متن هاى تفسيرى - عرفانى هم براى حج وجود دارد كه گرچه در اينجا كليت آن به كار ما نمى آيد و نيازى به دنبال كردن آنها نيست اما نمونه ا ى را كه در آن به تفسير باديه توجه داده شده، ارائه مى كنيم:

در كتاب «شمائل الأتقياء» ¹يك اثر عرفانى مقتبس از متون كهن، بخشى به حج اختصاص يافته و در اين باره آمده است:

«معنى قبله، توجه كردن است به چيزى. هركه روى به چيزى آورد، قبلۀ او آن بود ظاهراً و باطناً. چنانكه قبلۀ انبيا و اممِ ايشان بيت المقدس بود، قبلۀ حضرت رسالت و امتانش كعبه شد. . . قبله چهار است: اول، قبلۀ جوارح است كه بر جميع مؤمنان و مسلمانان فرض شده است تا بدان سمت نماز بگزارند. دوم، قبلۀ دل است كه اصحاب طريقت را توجه بدان است و مشغولى ايشان در آن. سيّم، قبلۀ پير است كه توجه مريدان به شيخ باشد. چهارم، قبلۀ الله است و آن ماحى جملۀ قبله هاست. . . . معناى حج قصد كردن است. هركه قصد چيزى كند و قدم ظاهر و باطن در آن راه زند، حج او همان باشد و حاجيان به انجاح مآرب و مقاصد دينى و دنياوىِ خود، طواف كعبه كنند تا اسم آثم از جريدۀ اعمال، آمال ايشان محو شود؛ فامّا مقصد مشتاقان و محبان و عاشقان و عارفان به قرب ربّ الكعبه بود و احرام بستن آنان به هفت طور دل تا محرم اسرار الوهيت گردند. . .»

احرام عاشقان به از احرام حاجيان است كاين ره به سوى كعبه بود آن به سوى دوست. . .

كعبۀ عام است وكعبۀ خاص؛ كعبۀ عام ظاهر است و درش گشاده ومحل زيارت خلق است وكعبۀ خاص باطن است و در او بسته تا از اغيار محفوظ ماند وطوارق قهر در وى هيچ نرسد وآن محل زيارت نور احديت است. . . باديه در راه كعبه براى آن نهاده اند كه در رفتن وآمدن سوخته گردند. پس ساخته شوند و اگر همه جا سوخته شوند، كعبه به زيارتشان آمده ساخته شود، وگرد سر آنان طواف كند. استقبال نمودن كعبه رابعه را ²و طواف كردن او گرد سر خواجه معين الدين چشتى مشهور است بيت:

حاجت ز كعبه خواست جهانى و بر درش آيد ز بهر حاجت خود كعبه دم بدم. . . .

عجب آيد از ايشان كه به وادى قطع كنند و در كوه و كوهسار قدم زنند تا به خانۀ دوست كه از سنگ و گِل برآوردند، رسند. سبب آنكه آثار اوليا و انبيا در آن است، [اما] قطع باديه نفس و هوا. . . نكنند تا به كعبۀ دل و سر و روح وصول يابند كه در آن آثار و انواع ذات حق تعالى [است] و قبله و كعبه مقام خدمت است و دل و روح محل محبت و معرفت. . . حج رفتن كار كسانى است كه ايشان را از نعمت