113شدن شاه، چند سال به سفر رفته است. البته آن زمان شوهر كرده بوده اما همچنان شيفتۀ ناصرالدين شاه بوده و قاتل او را مرتب در همه جا لعنت مى‌كند. از اينجا هم روحيۀ زنانه‌اش معلوم است. يك خانمى در آمريكا بر اساس اين چند سفرنامه، مقالۀ مفصلى به انگليسى در بارۀ وضعيت زنان در حج نوشت كه جالب بود. روحيات آنها را تحليل كرده بود. خانمى ديگر هم به نام دكتر كاترين بابايان راجع به سفرنامۀ بانوى اصفهانى مقاله‌اى براى يكى از كنفرانس‌هاى صفوى‌شناسى نوشت. به نظرم بايد بيش از اين‌ها به اين آثار توجه و تحليل شود.
ميقات حج: حضرتعالى طى مصاحبهاى، براى فصلنامۀ «ميقات حج» در احياى ادبيات حج نقش زيادى قائل شدهايد و اظهار داشتهايد كه حدود شصت مقاله در اين فصلنامه از شما منتشر شده است و البته از آغازين شمارۀ اين نشريه، عضو هيئت تحريريه نيز بودهايد. در جهان اسلام چه نوع مجلاتى در اين زمينه هست؟ آنها چگونه‌اند؟
انتشار ميقات يكى از كارهاى ممتازى است كه از نظر فرهنگى براى ترويج فرهنگ حج آغاز شد. به نظرم در زمينۀ حج نخستين مجلۀ تخصصى بود. البته شايد مجلات ديگر ويژه نامه‌اى داشته‌اند كه من خبرى ندارم، اما اينكه يك مجله به طور اختصاصى به حج بپردازد جالب است. فكر ميكنم بعد از عربستان كه به دليل اهميت حج مجلۀ تخصصى داشته، مجلۀ ميقات دومين مجلۀ تخصصى در اين زمينه باشد. بنده الآن خبر دقيق ندارم اما تاكنون هم چيزى به چشمم نيامده است. چاپ «ميقات الحج» هم كه عربى است، براى توجه دادن به اهميت حج در ميان عرب‌ها جالب توجه است. مكرر نويسندگان سعودى كه مجله ميقات عربى را ديده‌اند، نسبت به آن ابراز علاقه كرده‌اند. البته «مجلۀ الحج» سعودى، در طول اين چند سال در شكل و شمايل جديدى درآمده و بسيار شكيل و جالب چاپ مى‌شود. نوع نگاهش هم متفاوت شده و بيشتر تاريخى و فرهنگى است تا مقالات پژوهشى.
به هر حال، مجلۀ «ميقات حج» همه جانبه است. هم مقالات پژوهشى دارد، هم ترويجى و فرهنگى. به طورى كلى بايد بگويم كه مجلۀ ميقات رابط بسيار سازنده و ارزشمندى ميان سازمان حج و بعثه با روحانيون و مديران و علاقه مندان به فرهنگ حج است و در اين زمينه كارنامۀ درخشانى دارد. البته مى‌تواند بهتر از اين هم باشد. اين قاعده براى همه چيز هست.