109
ميقات حج: تاكنون حدود 30 اثر، مانند «تاريخ سياسى صدر اسلام» ، «تاريخ خلفا» ، «تاريخ تشيع» ، «تاريخ دورۀ صفوى» ، «تاريخ تشيع در ايران» ، «اطلس شيعه» ، «جريانها و سازمان‌هاى مذهبى - سياسى بين سالهاى -» ، «سفرنامه هاى حج دورۀ قاجارى (حدود 9 جلد)» ، «آثار اسلامى مكه و مدينه» ، و. . . به قلم و همّت شما انتشار يافته است. از ميان آنها كدام را برجستهتر مى دانيد و به عبارتى، به كدام يك از آنها تعلّق خاطر داريد؟
در نگارش هر كتاب يا مقاله اهداف مختلفى وجود دارد كه اشرف و اعلاى آنها كشف مجهولات يا به عبارتى توليد علم است. اين توليد علم با روشهاى مختلفى مى‌تواند باشد. توصيف درست، تحقيق در ميان توصيفات، جمع بندى منتج به دانش جديد و از اين قبيل. اين كار ممكن است با كتاب باشد يا با مقاله. در حال حاضر مقالات علمى - پژوهشى كه در سمت و سوى توليد علم هستند، نه گفتن مطالب گذشته و تكرار، حتى از كتاب هم ارزش بيشترى دارند. بنابراين، معيار در نگارش، توليد علم است. البته گاهى براى جوانان و زنان و پيران مطالبى نوشته مى‌شود و اهداف ديگرى دارد. گاهى كار ادبى است، شعر است، انشا است و براى اقناع روحى جامعه منتشر مى‌شود. گاه جنبۀ تربيتى دارد. اين‌ها مسائل ديگرى است. اما توليد علم اهميت دارد. براى نمونه، در كار «آثار اسلامى مكه و مدينه» ، بخش عمدۀ مطالب از اين طرف و آن طرف است، اما اثبات اينكه تصوّرات گذشته راجع به اُحُد غلط بوده و صحيح آن چيز ديگرى است يك بخش مفيد و سودمند در آن كتاب است. البته هدف آن كتاب هدايت عامۀ حجاج و راهنمايى روحانيون بوده، اما مقصودم از كشف مجهول و توليد علم، هدف اعلاى اين قبيل پژوهشها است. بنده هميشه سعى كردهام در اين زمينه، دنبال اين نكته باشم و با توصيف و آوردن مطالب ديگران، تصوير تازه‌اى بدهم. طبعاً اهداف ديگرى هم داشته‌ام. در همين سفرنامه‌هاى قاجارى، سعى كردهام نشان دهم كه در دورۀ قاجارى، ادبيات سفرنامه‌اىِ مربوط به حج تا چه اندازه مهم بوده است. هر كسى اين مجموعه را بخواند به اين نكته مى‌رسد كه ادبيات حج تا چه اندازه در اين دوره اهميت داشته است. در تاريخ تشيع هم