121
نتيجه
چنانكه ديدى با آنكه احمد بن سهل و ابوالفرج تقريباً معاصر بوده و از منابع يكسانى بهره بردهاند و هر دو زيدى مذهب هستند، اما گزينش مطالب آنها دربارۀ اين حادثه با يكديگر تفاوت دارد. ابوالفرج بيشتر به رواياتى توجه كرده كه هم به پيشگويى وقوع اين قيام و هم پيشگويى نتيجه اين قيام دلالت دارند. او همچنين از رواياتى كه از شنيده شدن صداى هاتفى آسمانى به هنگام شهادت حسين سخن ميگويد كه هيچ كدام از اين روايات را نميتوان جزو وقايع تاريخى محسوب كرد.
روايات مذكور به جاى ارتباط با واقعه فخ با پيش فرضهاى ذهنى ابوالفرج مرتبط هستند؛ ظاهراً او از اين طريق ميخواهد حقانيت اين قيام را نشان دهد. كتاب ابوالفرج در زمرۀ شرح احوال است اما كتاب احمد بن سهل تأليفى تاريخى است و در اين باره داراى انسجام خوبى است هر چند او هم در پى اثبات حقانيت اين قيام است اما در اين باره از وقايع تاريخى سود جسته است. به نظر ميرسد كه او آگاهانه از آوردن روايات پيشگويانه خوددارى كرده و به جاى آن به رواياتى توجه كرده و آنها را ثبت و ضبط كرده كه در متن اين حادثه قرار دارند و شرايط اجتماعى، مذهبى وسياسى زمان قيام را نشان ميدهند و براى جلب حمايت مردم از روايات پيشگويانه بهتر به نظر ميرسند. عنايت او به رواياتيكه بيانگر وقايع تاريخى هستند، مواد خام تاريخى خوبى براى بررسى و تحقيق در اين باره بهدست ميدهد. هر چند كتاب ابوالفرج را ميتوان مكملى در اين باره براى اين كتاب به شمار آورد اما تأليف ابن سهل از نظر تاريخى ارزش ويژهاى دارد.
كتابشناسى
آقا بزرگ تهرانى، الذريعه إلى تصانيفالشيعه، بيروت، دارالأضواء.
ابن اثير، عزالدين ابىالحسن علىبن عبدالواحد شيبانى، الكامل فىالتاريخ، بيروت، دارالفكر، 1398 ق / 1978 م.
ابنداود حلى، رجال ابن داود، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1383 ق.
ابن طقطقى، محمدبن علىبنطباطبا، الفخرى فىالآداب السلطانيه. قاهر مطبعه المعارف، 1923م.
ابن كثير، عمادالدين اسماعيل، البدايه و النهاية، تحقيق يوسف الشيخ محمدالبقاعى، بيروت،