93مى‌پندارد و اگر از خدا، يا از اهل اسلام نترسد، در آن‌ها طعنه مى‌زند، همان طور كه كفّار طعنه مى‌زنند. 15
بر اين اساس است كه اعمال قلبى و روحى، پيوسته و مداوم هستند و همۀ مكان‌ها و همۀ زمان‌ها براى آنان، حج و سلوك عرفانى است. قرآن مى‌فرمايد: ( الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ. . . ) ؛ اين آيه اشاره است به اين‌كه: اعمال بدنى، محدود به زمان و مكان است؛ اما اعمال روحى و قلبى، زمان و مكان مخصوصى ندارد. پس در حجّ دل‌ها، همۀ زمان‌ها، ميقات است و همۀ مكان‌ها عرفات. حجّ دل‌ها، اعتكاف در محضر داناى غيب‌هاست و شب و روز ندارد و سرمدى است. هر زمانى نزد آنان، شب قدر است و هر مكانى براى آن‌ها عرفات؛ چنان‌كه گفته‌اند:
لَو لاَ شهودُ جمالكم فى ذاتى
و ديگرى گفته است:
كُلُّ وقتٍ مِنْ حَبيبِى
كسى كه مى‌خواهد حجّ باطنى (و قلبى) داشته باشد، پس بايد ملتزم به ادب، سكوت، انديشه و نظر باشد.
«فمَنْ فَرض على قلبه، حجَّ الحضرة فيلتزم الأدب والنظرة، والسكوتَ والفكرة» . 16
دوم؛ تطهير خانۀ دل
قرآن كريم در بارۀ حضرت ابراهيم مى‌فرمايد: ( وَ إِذْ بَوَّأْنا لإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ أَنْ لا تُشْرِكْ بِي شَيْئاً وَ طَهِّرْ بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْقائِمِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُودِ ) ،17 در آيۀ ديگر نيز با تأكيد بيشترى مى‌فرمايد ( . . . وَ عَهِدْنَا إِلى إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ أَنْ طَهِّرا بَيْتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَ الْعاكِفِينَ وَ الرُّكَّعِ السُّجُود ) .18
خداوند در هر دو آيه فرمان مى‌دهد كه خانۀ خدا را براى طواف‌كنندگان، معتكفان، راكعان و ساجدان پاكيزه سازند و جلوه‌هاى شرك و كفر را از بين ببرند. در واقع مى‌فرمايد: خانۀ مرا از بت‌ها و چيزهاى ناشايسته پاك سازيد. هر ميهمانى بايد توجّه داشته باشد كه نبايد محلّى را كه به آن وارد مى‌شود و پاك و پاكيزه است، آلوده و كثيف كند؛ مخصوصاً خانۀ خدا را كه به امر او و به