76از سوى ديگر حركت به سوى مكه با احرام و اشتغال به اذكار احرام، گامهايى براى سوق دادن انسان به سوى افكار متعالى است.
ب: مناسك و مشاهد ديگر
كعبه و مسجدالحرام و اعمال آن، يادآور انبوهى از مسائل است كه هركدام عرصهاى است گسترده براى انديشه و تفكّر.
زيارت كعبه پس از سيرى طولانى و فراقى دراز، كه جلوهاى از زيارت خداست، تصويرى از معاد و ايستادن در برابر خداوند را در قيامت ترسيم كرده و آدمى را به تأملى عميق فرو مىبرد.
جايگاههاى اطراف كعبه عرصه ديگرى براى انديشيدن است، حجرالأسود، پرندۀ خيال را تا بهشت آدم و هبوط او بر زمين سير مىدهد. مقام ابراهيم زائر را به زندگى انبيا و مقامات و حالات آنان متوجه مىكند و. . .
اين مجموعه درگيرىهاى ذهنى، زائر را دگرگون كرده و او را از افكار كمارزش و يا بىارزش رها مىسازد و متوجه مسائل اساسى مىكند.
البته نكتهاى را نبايد از نظر دور داشت و آن اين كه:
تأثير مناسك حج بر اين تغييرات، به صورت اقتضا است وحج چنين زمينهاى را ايجاد مىكند. حال اگركسى بخواهد مىتواند از اين زمينه بهرۀ فراوان ببرد ولى اگر نخواهد، سود او اندك خواهد بود. قرآن مجيد حاضران در حج را به دو گروه تقسيم مىكند:
* دنيا طلبان:
( فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْراً فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا وَ ما لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ ) . 47
«و هنگامى كه مناسكِ (حج) خود را انجام داديد، خدا را ياد كنيد؛ همانند يادآورى از پدرانتان (آن گونه كه رسم آن زمان بود) بلكه از آن هم بيشتر! (در اين مراسم، مردم دو گروهاند:) بعضى از مردم مىگويند: خداوندا! به ما در دنيا، (نيكى) عطا كن! ولى در آخرت، بهرهاى ندارند.»
* طالبان دنيا و آخرت:
(وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ فِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ) .48
«و بعضى مىگويند: پروردگارا! به ما در دنيا (نيكى) عطا كن! و در آخرت نيز (نيكى) مرحمت فرما! و ما را از عذابِ آتش نگاه دار!»
بنابراين، تنها حضور در حج، تأمين كنندۀ اهداف حج نيست و بايد زائر آمادگىهايى را براى تحقق بخشيدن به اهداف حج به دست آورد.
در روايات نيز اين خطر بارها گوشزد شده است. از پيامبر (ص) در اين مورد چنين نقل شده است:
«وَ عِنْدَهَا حَجُّ أَغْنِيَاءِ أُمَّتِي لِلنُّزْهَةِ وَ يَحُجُّ أَوْسَاطُهَا لِلتِّجَارَةِ وَ يَحُجُّ فُقَرَاؤُهُمْ لِلرِّيَاءِ وَ السُّمْعَةِ» . 49
«در آخرالزمان، ثروتمندان امتم حج مىگزارند براى تفريح و افراد متوسط (از نظر ثروت) براى تجارت و فقرا براى خودنمايى.»