94
قُبّهها و كنگرهها و منارهها كه هستند در اين زمان
بدان كه چون بنا كرد حضرت ابراهيم خليل مركعبۀ معظّمه را، نبود در حوالى آن هيچ خانه و نه ديوارى و همچنين نبود در زمان عمالقه و جُرْهُم و خُزاعه، كه جرأت نكردى هيچ يكى بر بناى خانهها در حوالى كعبه به واسطۀ احترام تا آنكه رسيد ولايت كعبه در دست قُصّى بن كلاب. پس جمع كرد او قوم خود را و اذن داد ايشان را بناى خانهها را در جهات از كعبه، پس بنا كردند خانهها را در آنجا و داشتند دروازههاى آنها را به سوى كعبه تا داخل شوند از آن راه براى طواف، و گذاشتند براى طائفان مقدار مطاف را، كه فرش نمودهاند الآن در وى سنگهاى تراشيده را تا حاشيۀ مطاف، كه معروف است در اين زمان.
و همچنين بود در زمان حضرت پيغمبر خدا9 و در زمان صدّيق تا آن كه رسيد خلافت به عمر و بسيار گشتند مردم، پس توسيع كرد مسجدالحرام را در سال هفدهم از هجرت و سراها كه گِرد مسجد بودند شكست 1آنها را و داخل كرد در مسجد و اتّخاذ كرد براى مسجد ديوارى كمتر از قامت و مىنهادند چراغها را برآن ديوار، و اوّل كسى كه ديوار گرفت براى مسجد او بود.
و بعد از آن چون خلافت رسيده به عثمان خريد كرد منازل را و داخل كرد در مسجد، در سال بيست و ششم از هجرت و بنا كرد در مسجد رواقها، و اول كسى كه رواقها كرد در مسجد او بود.
و مِنْ بَعدِ آن، زياد كرد حضرت عبدالله بن زبير در مسجد زيادتى بسيار؛ به حيثيتى كه بخريد سراى أَزرق را به زياده از دههزار دينار و ادخال كرد آن را در مسجد.
بعد از آن بلند كرد عبدالملك بن مروان ديوارهاى مسجد را و سقف كرد او را به چوب درخت ساج ولكن توسيع نكرد او را بر بناى ابن زبير.
بعد از آن توسيع كرد او را پسر او وليد بن عبدالملك و بياورد به سوى او عمودها را از سنگ رخام.
و بعد از آن زياده كرد در وى ابوجعفر منصور، در خلافت خود و بنا كرد او را، و انداخت در وى عمودهاى رخام.
بعد از آن زياد كرد در وى مهدى در خلافت خود دو مرتبه: امّا مرتبۀ اول پس در سال صد و شصتم هجرى و امّا مرتبۀ دوّم پس ابتدا كرد آن را در سال صد و شصت و هفتم و اتمام كرد آن را در سال صد و شصت و نهم و وفات كرد خود هم در اين سال اتّفاقاً. و در هر دو مرتبۀ مذكوره در توسيع مسجد و عمارات آن، اموالى عظيمه را گويند كه خرج كرد، بر هر يك گزى از زمين كه ادخال كرد