57در بناى حَجّاج، اندازۀ ارتفاع را كه ابراهيم رفعت پاشا آورده، دقيق نيست. اين ارتفاع را 15 متر گفتهاند كه معلوم است آن را از «مرآۀ الحرمين» نقل كردهاند.
بناى كعبه
بناى كعبۀ معظمه در دوازده مرحله انجام شده است:15
1. بناى فرشتگان 2. بناى آدم (ع) 3. بناى حضرت شيث 4. بناى حضرت ابراهيم (ع) 5. بناى عمالقه 6. بناى جُرهم 7. بناى قصى 8. بناى عبدالمطّلب 9. بناى قريش 10. بناى عبداللهبن زبير 11. بناى حَجاج 12. بناى سلطان مراد خان عثمانى.16
مورّخان در تعيين بناى كعبه نظريات گوناگون دارند، جز در يك سخن، كه به سبب محكم بودن دليل آن، اختلافى در آن وجود ندارد و اين نظريه آن است كه اين خانه در سه مرحله ساخته شده است.
1. بناى ابراهيم خليل (ع) 2. بناى قريش 3. بناى ابن زبير و حَجاج
بناى ابراهيم (ع) با دليل قرآنى ثابت است. بناى قريش با حديث صحيحى كه بخارى روايت كرده تأييد مى شود و بر بناى ابن زبير و حَجاج، مفسّران و مورّخان اتفاق دارند.
بنابراين، مىتوان گفت: اين 11 مرتبه،17 همگى تعرض به كعبه است با دست؛ چه براى اصلاح يا تجديد بنا و يا بازسازى كه اين امر براى آنان مقامى عظيم بوده و گروهى چه كم و چه زياد، به اين جايگاه يعنى تقديم خدمات به بيت الله دست يافتهاند.
علاوه بر اين، اينها (سه مورد) كسانى هستند كه آن را بناى حقيقى و از پايه ساختهاند؛ مثلاً حجاج، آنچه را كه ابن زبير افزوده بود خراب كرد و آن را به بناى قريش رسانيد و از اساس بنا نكرد.
مراحل بناى تاريخى
براساس صحيحترين منابع، بيت الله الحرام 11 مرتبه بنا شده است و اختلاف در مورد كسانى است كه آنرا به طور كامل از اساس بنا نهادهاند و عبدالمطّلب بن هاشم، جد پيامبر به عنوان دوازدهمين بانى، كه نام او كه در تاريخ كعبه معظمۀ آمده، ثابت نشده است. كعبه چندين مرتبه بازسازى شده كه آخرين مورد آن، در دوران سعودى بوده است.
بناى ابراهيم و اسماعيل
در اينجا مطالب خود را با بناى ابراهيم و اسماعيل (عليها السلام) آغاز مىكنيم كه به طور قطع از طريق قرآن كريم ثابت شده است. ابراهيم (ع) با سنگهايى كه آنها را روى هم قرار مىداد و بعضى از آنها غير از گل و آجر بود بنا كرد و در داخل آن - سمت راست كسى كه داخل مىشود - گودالى عميق همانند چاهى حفر كرد و در آن هدايايى را كه به كعبه تقديم مىشد به عنوان يك خزانه و انبار قرار مىداد.
عمق اين گودال براساس گفته ارزقى (5/1متر) بود. وى براى كعبه سقفى و درى از چوب و غيره قرار نداد و در ديوار شرقى كعبه، مكان درب را بازگذاشت تا نشانى براى روى كعبه باشد.
مواد بناى ابراهيم براى كعبه از 5 كوه (سينا، زيتا، لبنان، جودى، حرا) تامين شد كه فرشتگان سنگهايى را از اين كوهها آورده و ابراهيم در حاليكه كعبه را بنا مىكرد، اسماعيل سنگها را در آن قرار مىداد، پس آنرا براساس بناى آدم (ع) بنا كرد و آن اساس با سنگهاى كوه حراء بنا نهاده شده بود. ابراهيم (ع) آنگاه براى كعبه دو ركن (گوشه) قرار داد، ركن اسود و ركن يمانى و از سمت حجر ركنى قرار نداد بلكه آنرا همانند نيم دايرهاى مثل ديوار حجر كرد و درى چسبيده به زمين، بدون آنكه درى بر جاى آن قرار دهد باز كرد و ارتفاع آن را از زمين به آسمان9 ذرع، عرض ديوار روى كعبه را 33 ذرع، عرض ديوار پشت كعبه را 31 ذرع و عرض ديوارى كه ناودان در آن قرار داشت 22 ذرع و عرض ديوار پشت آن را 20 ذرع قرار داد.18