84
اماكن و آثار
فدك، صدقه نيست
آيت الله عبد الله جوادى آملى
حضرت آيت الله جوادى آملى - مدّ ظلّه العالى - ضمن درس تفسير روز يك شنبه، مورخ 12/7/88 به شبههاى در مورد فدك پاسخ دادند. معظم له در تفسير آيۀ (يَرِثُني وَ يَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوب) 1با مطرح كردن حديثى كه با آن، به صدقه بودنِ فدك و در نتيجه به ارث نرسيدن آن به حضرت طاهرۀ صديقه (س) احتجاج شده، اين حديث را جعلى دانستند و در ادامۀ بحث خود، با ارائۀ ادلّهاى، به ردّ اين ادعا پرداختند. آنچه در ادامه مىآيد، متن بيانات معظم له در اين باره است:
. . . در مسألۀ ارث [كه در آيات قرآن آمده] اقوال متعدّدى مطرح گرديده است. گفتهاند منظور از ميراث:
1. «نبوّت» ،
2. «علم و حكمت» ،
3. «مال» است.
اين اقوال سهگانه، در غالب كتابهاى تفسيرى، به خصوص در «الجامع [لأحكام القرآن]» قرطبى آمده است. بايد گفت منظور «نبوّت» نيست، براى اينكه نبوّت امر ارثى نيست. بر اساس [آيۀ] (اللّهُ أَعْلَمُ حَيثُ يجْعَلُ رِسَالَتَهُ) 2ارثى نيست وهيچيك از انبيا نبوّت را از نبى قبل از خود ارث نبردهاند. سلسلۀ انبياى ابراهيمى؛ از وجود مبارك حضرت ابراهيم و انبياى بعدى، اينها هركدام بر اساس اعطاى الهى بهنبوّت رسيدهاند، نه اينكه ارث برده باشند.
در بارۀ «علم و حكمت» ، [روايت]
«إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الأَنْبِيَاء» 3آمده، اين سرِ جاى خود محفوظ است كه عالمان، وارثان انبيا هستند، براى اينكه انبيا معلّم كتاب و حكمتاند و علما هم علم و حكمت را از انبيا به ارث مىبرند. اين هم اختصاص به هيچ پيغمبرى ندارد. مىماند مسألۀ مال.
در مسألۀ «مال» كه قول سوم است، اختصاص به ما شيعيان ندارد، عدّهاى از اهل سنّت و از قدما و از اصحاب، مانند ابنعباس و ديگران هم اين ارث را ارثِ مال دانستهاند. ما بايد ببينيم كه اين ارث، ارث مال است يا غير مال.
روايتى را مرحوم كلينى - رضوان الله عليه - دركافى نقل مىكند كه انبيا درهم و دينار را به ارث نمىگذارند. اينها علم را به ارث مىگذارند. اين روايت را كه مرحوم كلينى نقل كرده حق است؛ يعنى بناى انبيا بر اين نيست كه مال جمع كنند و آن را به ديگرى منتقل كنند. آنچه محور نزاع بين دو فرقه (شيعه و سنى) است، آن ذيل است كه جعل شده؛
«مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ» . اين «مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَۀ» را كه آنها نقلكردهاند سند ندارد و جعلى است و در جوامع روايى معتبر نيامده، دركتاب شريف كافى هم نيست. آنها اين را جعل كردهاند تا بگويند فدك و امثال فدك صدقه است! وقتى صدقۀ عمومى شد، به بيتالمال مىرسد، وقتى بيتالمال شد به حاكم وقت منتقل مىشود و همين كار را هم كردند. ما بايد ببينيم اين روايت