112از سوى ديگر، با توجّه به اهميت اين موضوع از ديد شيعه و توجّه خاص بسيارى از بزرگان اهل تسنن به اين رويداد، دو اقدام جديد به تلاشهاى مستمر گذشته اضافه شده است :
1
- سفر به منطقۀ فدك؛ نگارنده از مناطق بدر و حنين و تبوك و خيبر و فدك ديدار كرده و منطقه را به لحاظ استراتژيكى مورد بررسى دقيق (البته از ديد خود) قرار دادهو يادداشتهاى مفيد تهيه كردهام. شايد اين تحليل دقيق، نخستين بار است كه در زبان فارسى منتشر مىشود. 2
- بررسىدقيقتر اسناد؛ همانگونهكه پيشتر اشاره شد، مدارك مربوطبه فدك، هرچند از قبل تهيه وتنظيم گرديده، ولى براى پرهيز از يكجانبهگرايى و جلوگيرى از عجله و شتاب - كه با كارهاى پژوهشى وتحقيقاتى منافات آشكار دارد- اسناد مربوط، مجدداً مورد بررسى و مطالعه قرار گرفت تا چيزى از قلم نيفتد. سرزمين فدك
درجنوب شرقى مدينه و در نزديكىهاى خيبر، آبادىهاى پراكنده و چشمه سارها و قناتهاى فراوانى در قديم وجود داشته كه آن را «فدك» مىخواندند.
با توجه به هواى داغ، گرم و خشك مكه و هواى گرم مدينه، فدك از هوايى نسبتاً ملايم برخوردار بوده و هنوز هم نسبت به مكه و مدينه، هواى بهترى دارد.
اين سرزمين سوق الجيشى و تپه ماهورها سرزمينى بسيار آباد و پرمحصول بوده و از اين رو، همواره مورد توجه ساكنان و مردمى بوده كه با اهالى آنجا در داد و ستد و رفت و آمد بودهاند.
فاصلۀ فدك تا مدينه حدود140 كيلومتر است. به جهت حاصلخيز بودن سرزمين آن، يهوديان از دير باز بر آن استيلا يافته و قدرت سياسى، نظامى و اقتصادى خود را بر اطراف توسعه دادند و تقريباً همۀ مناطق؛ اعم از يثرب وحومه را زير سلطۀ سنگين خود گرفتند.
سلطه بر اين سرزمين حاصلخيز و آباد، به يك نبرد نظامى نيرومند نياز دارد؛ به همين دليل سران سلطهگر يهود و رؤساى قبايل آن، همواره براى جلوگيرى از نفوذ بيگانگان در قلمرو گستردۀ خود، در يك حالت نظامى دائمى به سر مىبردند.
اگر سخن يعقوبى را در مورد جمعيت يهوديان اين منطقه بپذيريم، حساسيت منطقه و موقعيت ويژۀ آن مشخص مىشود. يعقوبى جمعيت اين منطقه را در آن زمان بالغ بر بيست هزار نفر نوشته است .1
موقعيت فدك
يهوديان ازديرباز، عناصرى حريص و مال دوست بودهاند. درست است كه مهاجرت آنها به مدينه، برابر بعضى از اسناد، به منظور گرويدن به اسلام و ايمان آوردن به پيامبر اسلام بوده، اما خوى مال دوستى و دنيا طلبىشان باعث شد كه پس از بعثت حضرت محمد، نه تنها به اسلام ايمان نياورند كه به عكس، در تمامى توطئهها و پيكارهايى كه بر ضدّ اسلام صورت مىگرفت سهيم شدند. آنان عناصرى موقعيتشناس واقتصادى بودند. استقرار در بهترين وخوشآبوهواترين و استراتژيكترين نقاط جزيرۀ العرب - كه فدك يكى از آنها بود - از همين خصلت آنان نشأت مىگرفت.
فدك سرزمينى تپه ماهور و كوهپايهبود. اين مسأله را علاوه بر اينكه نگارنده خود از نزديك مشاهده كرده، اسناد تاريخى نيز دليل محكمى است بر اين ادعا.
واقدىكه مورخ قرن دوم بوده و درسال207 قمرى از دنيا رفته است، مىنويسد :
«يهويان مردمى بودند كه همواره محصول و ميوه داشتند. آبهاى ايشان; چون آب ناحيۀ «تيماء» ، چشمهاى بود كه از بُن كوهى جريان داشت و هيچگاه كم نمىشد. خيبر آن قدر آب داشت كه گويى بر روى آب قرار گرفته است. فدك هم اينگونه بود.» 2
از نوشتۀ واقدى بر مىآيد كه فدك منطقهاى كوهستانى بوده؛ زيرا درآن چشمههايى وجود داشته است.
بسيارى از مورّخان نوشتهاند: فاصلۀ فدك تا مدينه دو روز راه بوده است .3 به نظر مىرسد اين سخن درست باشد؛ زيرا در آن روزگار و با وسايل آن زمان، هر روز مىتوانستند حد اكثر 70 كيلومتر راه طى كنند، جز موارد استثنايى و ضرورى كه با اسبهاى تندرو بسيار بيش از اين مىپيمودند. حال با توجه به اينكه اغلب اسناد حاكى است فاصلۀ فدك تا مدينه دو روز بوده، البته با وسايل نقليۀ مرسوم زمان پيامبر كه اسب، استر و يا شتر بوده است، نتيجه مىگيريم كه فاصلۀ فدك تا مدينه حدود140 كيلومتر است نه بيشتر. بنابراين، بعضى از نظريات، كه فاصلۀ مدينه تا فدك را 220 يا 250 كيلومتر دانستهاند صحيح به نظر نمىرسد.
محصول فدك