102اسماعيل مورد سرزنش قرار گرفته، مجازات شدند. تكه‌اى‌هايى كه در قلمرو ايران پراكنده شده بودند، بعدها در زمان شاه طهماسب اول، روابط حسنه‌اى با دولت عثمانى داشته و در زمان شاه عباس اول، سر به شورش برداشتند و به آن‌سوى خزر كوچ كردند و با ديگر تركمن‌هاى ماوراى خزر متحد شدند. 1حجاج ايرانى كه عازم مكه بودند، گاه براى رسيدن به درياى سياه، از مسير بيابان نيز استفاده مى‌كردند. 2اين مسير با گذر از شمال درياى خزر و بيابان‌هاى موجود در راه، به درياى سياه متصل مى‌شد.
مسير مذكور همان بوده كه حجاج تركستان در رفتن به مكه استفاده مى‌كردند.
با توجه به اين‌كه حجاج اين مسير بسيار اندك بوده‌اند، به نظر مى‌آيد در زمان وخامت روابط ميان صفويان و عثمانى‌ها، حجاج احتمالاً از اين راه به مكه مى‌رفتند؛ زيرا در خصوص آن معلوماتى در اختيار نداريم. ايرانيان همانند حجاج تركستان از اين طريق به راه افتاده، پس از عبور از بيابان‌هاى مسير، به درياى خزر مى‌رسيدند.
آنان در آستارا خان اتراق كرده، سپس به بنادر عثمانى در شمال درياى سياه، مانند كفه و اؤزو آمده و براى ملحق شدن به كاروان‌هاى حج به استانبول مى‌رفتند.
بى‌شك در اين دوره، گروه‌هاى بسيارى از مردم نيز به تنهايى و بدون حمايت كاروان‌هاى رسمىِ حج، به مكه مى‌رفتند.
در سدۀ شانزدهم و اوايل سدۀ هفدهم ميلادى، در بارۀ مسير و كاروان حج مصر، معلومات زيادى وجود دارد. حجاج شمال آفريقا (مراكش، مغرب، تونس و الجزائر) از راه دريا و يا خشكى به مصر مى‌آمدند و پس از حركت از قاهره، از راه خشكى عقبه به مكه مى‌رفتند و يا از راه دريا به اين شهر مى‌رسيدند.
عبدالقادر بن محمدبن عبدالقادر بن محمد انصارى الجزرى الحنبلى (متوفاى 977) در كتاب خود، در بارۀ مسير مصر و كاروان آن و محمل حج، معلومات زيادى را بيان كرده است. 3از آنجا كه او و پدرش از اين مسير به سفر حج مى‌رفتند، اين راه را به خوبى مى‌شناخت. او در جلد دوم كتاب خود، راهنما و منازل مسير مصر و حوادث نيمۀ دوم قرن دهم هجرى را به تفصيل آورده است. وى در كتابش به فرستادن محمل از حلب و كرك در بعضى سال‌ها نيز اشاره كرده است.
الجزرى محمل مصر و شام را