66
استطاعت در حج
حسن رهبرى
مناسك
حج، آميزهاى از كنشهاى بدنى در جغرافياى كعبه است كه بهقصد قربت به پروردگار جهانيان انجام مىگيرد. اعمال تعريف شده در كنار خانۀ خدا را «مناسك حج» مىگويند. مناسك در اديان مختلف، نقشآفرينىها و اثربخشىهاى مهمى دارد كه در ديدگاه دانشمندان جامعهشناس چنين است:
يو آخيم واخ: كليۀ اعمالى كه از تجربۀ دينى مايه گرفته يا با تجربۀ دينى مشخص مىشود؛ همه در حكم بيان عملى مناسك هستند. بهمعناى محدودتر، مناسك، عمل يا اعمال پرستش انسان ديندار است. 1تاريخ مناسك دينى نشاندهندۀ تأثيرات متقابل و مستمر ميان اجبار سنت از يكطرف و كشش دائم براى آزادى فرد، ايجاد انگيزههاى تازه و بروز فعاليت خلاّقِ انسانِ ديندار از طرف ديگر است كه در سير تكاملى الگوهاى فكرى بشرى ملاحظه مىكنيم. 2بهنظر «دوركيم» ، همين مناسك است كه احساسات مذهبى را ايجاد، تقويت و تجديد مىكند. حس وابستگى به يك قدرت خارجى روحانى و اخلاقى را كه در واقع همان جامعه است، تشديد مىنمايد.
همين مناسك و ماهيت جمعى چنين گردهمايىهاست كه اين همه شور و شوق برمىانگيزد و شركتكنندگان را به اهميت گروه و جامعه در قالب آيينهاى مذهبى آگاه مىسازد. بدينسان مناسك، همبستگى و انسجام اجتماعى را ايجاد و حفظ مىكند. 3«ردكليف براون» نيز معتقد است:
مناسك كاركرد اجتماعى خاص دارد؛ كه