176مى‌شود؛ يعنى ديگر رسيده‌ايم. جالب است كه كعبه در مركز درّه‌اى واقع شده چون شهر مكه، شهرى كوهستانى است، ولى كعبه در پايين‌ترين قسمت اين شهر كوهستانى يعنى در وسط دره واقع شده، حتى در خود مسجدالحرام، كعبه در پايين‌ترين نقطۀ آن قرار گرفته و همواره عادت كرده‌ايم كه در صعود و حركت به‌سوى بلندى، به عظمت برسيم، به‌ويژه آنگاه كه عظمت خدايى است، ولى اين‌جا به عكس هرچه پايين‌تر مى‌رويم و از بلندى فرود مى‌آييم به خدا نزديك‌تر مى‌شويم و در مقابل كعبه، كه قبلۀ نماز روز و شب ماست و به‌سوى آن نماز مى‌گزاريم، به‌سوى او مى‌ميريم و به سوى او دفن مى‌شويم و مرگ و حياتمان رو به اوست، حاضر مى‌شويم.
پس از رسيدن به شهر مكه، به محلّ اسكانى كه در خيابان ابن قيم، در عزيزيه، در نظر گرفته شده بود، رفتيم، پس از مستقر شدن در اتاقمان، وضو گرفتيم و عازم مسجدالحرام شديم.
مسجدالحرام همان مسجد پيرامون كعبه است و قديمى‌ترين و معروف‌ترين مسجد در تاريخ اسلام به‌شمار مى‌آيد.
تاريخ نشان مى‌دهد كه پس از رحلت پيامبر گرامى صلى الله عليه و آله، مردم خانه‌هاى خود را نزديك به كعبه مى‌ساختند، سپس در دوران خلفا از آن جلوگيرى كرده و به‌تدريج بر مساحت مسجد افزودند؛ به شكلى كه هم‌اكنون حدود يكصد و هشتاد هزار متر مربع مساحت دارد. شصت و دو در بزرگ و كوچك براى آن ساخته‌اند؛ سه در اصلى و بزرگ آن به‌نام‌هاى «باب‌العمره» ، «باب السلام» و «باب ملك العزيز» معروف است و بر هريك دو مناره به ارتفاع 92 متر با قاعده‌اى به ابعاد 7 * 7 متر قرار دارد و بر تارك هر مناره، هلالى به ارتفاع 6/5 متر از برنز طلاكارى است. هفتمين مناره مسجد بر در «باب الصفا» است. دو منارۀ بزرگ نيز كه هريك به ارتفاع 89 متر است وجود دارد و بدين ترتيب، تعداد آن‌ها به نُه عدد رسيده است. مسجد با وسعت فعلى گنجايش حدود 820 هزار نمازگزار را دارد. در مسجدالحرام، پس از اقامۀ نماز صبح اعمال حج را به‌جا آورديم. نيت، هفت بار طواف كعبه، دو ركعت نماز پشت مقام ابراهيم، هفت بار سعى صفا و مروه و تقصير از جمله اعمالى بود كه به‌جا آورديم.
گاهى همراه شدن با كاروان، به‌دليل ازدحام جمعيت، تقريباً غير ممكن مى‌شود.
فشار جمعيت بارها و بارها طواف را با مشكل روبه‌رو مى‌كرد. امروز پايم به پاى