146* ازدحام در مسجدالحرام و صحن‌هاى پيرامون آن
در ماه رمضان و موسم حج سال گذشته (1426ه.) ، ازدحام شديد و بى‌سابقه‌اى را در مسجدالحرام و صحن‌هاى پيرامون آن شاهد بوديم. ساختمان‌هاى بزرگ متصل به اين صحن‌ها مانع از امتداد يافتن صفوف نماز جماعت مى‌شد و همواره جمعيتى بيش از گنجايش مسجد در آن حضور داشتند. در روزهاى دهۀ اول ذى حجه و روزهاى پايانى ماه مبارك رمضان، به علت تكميل ظرفيت مسجدالحرام، از ساعت يازده صبح درهاى مسجد بسته مى‌شد. چنين وضعيتى ايجاب مى‌كند كه به‌طور جدى و سريع در فكر اتخاذ تدابير لازم و چاره‌جويى براى مواقع اضطرارى باشيم؛ زيرا در چنين حالاتى مسجدالحرام به يك قلعۀ بزرگ دربسته شباهت پيدا مى‌كند كه در صورت وقوع حادثه‌اى ناگوار، تخليۀ جمعيت حاضر در آن بسيار دشوار خواهد بود.
گفتنى است در موسم حج گذشته، علاوه بر زمان‌هاى اقامۀ نماز، به هنگام طواف و سعى نيز در مسجدالحرام و مسعى و ركن و مقام، ازدحام بى‌سابقه‌اى را شاهد بوديم كه در سال‌هاى قبل، نظير آن را هرگز نديديم. براى غلبه بر اين مشكل، لازم است بررسى‌هاى دقيق و عميقى صورت گيرد كه مناسك حج را به عنوان يك مجموعۀ به‌هم‌پيوسته و منسجم در نظر آورد و ابعاد شرعى، اجتماعى، اقتصادى و فنى موضوع را مورد توجه قرار دهد. در اين زمينه چند ضرورت مهم وجود دارد كه عبارتند از:
لازم است تدابيرى اتخاذ شود كه با حل مشكل در يك منطقه، مشكل بزرگترى در منطقۀ ديگر پديد نيايد؛ از اين رو به نظر مى‌رسد كه در صورت افزايش ورودى‌ها و خروجى‌هاى پل جمرات، افزايش گنجايش پل در حال حاضر چندان ضرورتى ندارد.
1. تجديدنظر و آينده‌نگرى در پروژه‌هاى احداث بنا و ساختمان در منطقۀ مركزى حرم مقدس مكه و حتى برچيدن برخى از ساختمان‌هاى موجود (به ويژه آن‌هايى كه در حاشيۀ صحن‌هاى مسجدالحرام قرار دارند) ، تا آنچه در مورد پل جمرات پيش آمد، تكرار نشود.
برچيده شدن تمامى ساختمان‌هاى متصل به صحن‌هاى اطراف حرم چندان بعيد به نظر نمى‌رسد و اميدواريم در زمانى كه فرصت كافى داريم، چنين امرى محقق شود و اين بهتر