180اين حركت ايمان‌مدار و عبوديت‌محورِ ابراهيم، هاجر و اسماعيل نيز مورد توجه شايسته قرار گرفت و پس از طى اين آزمون و ذبح گوسفندى به جاى اسماعيل، ذبح و قربانى نيز يكى از اعمال سيزده‌گانۀ حجّ تمتّع در اسلام منظور شد، تا در حال اين عمل و اداى اين تكليف، يك بار ديگر براى هر حج‌گزار، اقدام فداكارانۀ اين پدر، مادر و فرزند مورد تذكر قرار گيرد و بياموزند كه در راه خدا، در مقاطعى بايد از عزيزترين چيز و مطلوب‌ترين و محبوب‌ترين فرد گذشت و به تعبير قرآنى، شرط رسيدن به مقام ابرار آن است كه بايد از محبوب‌ها گذشت:

لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ حَتّٰى تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ. . . . ¹

بى شك با اين ملاك‌ها، هاجر از ابرار و نيكان الهى است. ²6) بحث ازنقش هاجر در مكه وحج را با ذكر افتخارى ديگر از هاجر به‌پايان مى‌بريم:

جالب اينجا است كه هم اوّلين فردى كه بعد از ساخته شدن كعبه، پرده‌اى بر در آن از بيرون آويخت، يك زن است و آن زن كسى جز هاجر نيست، و هم نخستين فردى كه داخل كعبه را جامه پوشانيد، يك زن است و آن مادر عباس بن عبدالمطّلب است كه براى فرزندش عباس نذر كرده بود. ³حاصل آن‌كه، هم هاجر با بسيارى از اركان حج و تأسيس مناسك آن پيوندى وثيق دارد و هم عظمت هاجر به تعامل، ترابط و تلاش‌هاى او در رابطه با مكه و حج مى‌باشد.

ج) زنان و حج در اسلام

در اين بخش از سخن، تعامل زن و حج از دو زاويه و در دو سطح، مورد مداقه قرار مى‌گيرد: 1) زنان و حج در صدر اسلام 2) زنان و حج در فقه شيعى.

1) زنان و حج در صدر اسلام:

مطالب اين بخش صبغۀ تاريخى دارد و بعضى از مقاطع مربوط به حضور زنان در حج، در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله، تحليل و بررسى مى‌شود. اما پيش از ارائۀ شواهدى بر ترابط زنان و حج در عصر نبوى، بيان نكاتى به عنوان مدخل بحث ضرورى است و اهميت نقش و سهم زنان در