153انجام مىشد و حاجيان با كشتى از بندر بوشهر، بندرعباس، بندرلنگه و برخى بنادر ديگر به سمت درياى عمان و اقيانوس هند رفته، سپس به سمت يمن حركت و از آنجا وارد درياى سرخ شده و سرانجام در بندر جدّه پياده مىشدند.
2 - راه دوم مشهور به راه جبل يا نَجْد بوده كه از طريق عراق به جزيرةالعرب مىرفتند. اين راه در بعضى از سالها به اندازهاى خطرناك مىشده كه علما رفتن به حج از اين طريق را تحريم مىكردند. از جملۀ اين تحريمها، فتواى مرحوم آقاى شيخ فضلاللّٰه نورى است كه در سال 1320 ه. ق. صادر گرديده است.
3 - راه شام بوده است، كه حاجيان در دورۀ صفويه و نيز نيمۀ دورۀ قاجاريه از آن استفاده مىكردند و از طريق حلب و دمشق به مدينه وارد مىشدند. اين راه دورتر از راه جبل بودهليكن بهدليل مناظرسرسبز وفراوانى آب و آذوقه، دشوارى آن كمتر بوده است.
4 - مسير تركيه، مصر و جدّه، كه زائران ايرانى در اين مسير ابتدا به بادكوبه و تفليس و سپس از طريق درياى سياه به اسلامبول مىرفتند و از آنجا از طريق كشتى و درياى سرخ به بندر ينبع يا جدّه در عربستان وارد مىشدند.
از ميان چهار مسير ذكرشده، راه جبل كه در دست آلرشيد بوده بهدليل فشارها و اذيتها و آزارهايى كه توسط امير جبل و وابستگان او و نيز عشايرى كه در منطقه ساكن و به دزدى و غارت اموال حاجيان عادت كرده بودند، از سختترين راههاى حج بهشمار مىآمده؛ بهطورى كه مرحوم حاج شيخ فضلاللّٰه نورى شهيد نهضت مشروطيت ايران، رفتن از اين راه را تحريم نموده، در فتوايى چنين مىنويسد:
«. . . اليوم اقدام به استطراق از راه جبل ذهاباً و اياباً، مظنونالضرر مالاً و عرضاً و نفساً بلكه مقطوعالضرر است و در اين صورت استطراق حرام است و بالفرض اگر كسى دعوى نمايد عدمالقطع بل عدمالظن به ضرر را، فلا اقلّ منالاحتمال العقلايى، و هذا يكفى في حرمة الإقدام. . .
و من حسن الاتفاق آنكه داعى، وقتى به نجف اشرف و عتبات عاليات مشرف شده و بهزيارت علماى اعلام و حجج اسلام آن بقاع شريفه مرزوق شدم، ديدم كه تمام آقايان از كثرت تظلّمات حاج و تراكم شهادات آنها بر واردات، متفقالكلمه حكم به حرمت و منع استطراق از طريق جبل ذهاباً و اياباً فرمودهاند،