148نداشتند كه اين چيزها را بديشان نسبت دهند، شايد از ديگران بوده است و خدا بهتر داند.» 1از اين تاريخ تا سال 438 ه. ق. كه ناصرخسرو قباديانىِ اسماعيلى مذهب، (394 - 481 ه. ق.) به حج رفته و گزارش سفر خود را به رشتۀ تحرير درآورده است، هيچ اثر مكتوبى از حج و چگونگى حجگزارى ايرانيان در دست نيست. البته در اشعار برخى شاعران قرن سوّم و چهارم از مكّه و حرم نام برده شده، كه حكايت از حضور اين نامها در ادبيات آن عصر دارد.
رودكى قديمىترين شاعر فارسى (م329 - 330 ه. ق.) نخستين كسى است كه نام كعبه را در اشعار خود آورده و چنين مىگويد:
مكّى به كعبه فخر كند مصريان به نيل
ترسا به اسقف و علوى به افتخار جدّ
و در جاى ديگر مىگويد:
از كعبه كليسا نشينم كردى
همچنين «بسام كورد» كه يكى ديگر از شاعران قرن سوم در عهد يعقوب ليث بوده، قطعهاى پنج بيتى در مدح يعقوب و شكست عمار خارجى سروده كه در آن آمده است:
مكّه حرم كَرد عرب را خداى
با گذشت زمان، اين فرهنگ توسعه يافت و بسيارى از شاعران فارسىزبان اشعارى را در خصوص مكه و مدينه سرودند و يا در اشعار خود بهنوعى از كلمات مرتبط با حرمين شريفين بهره گرفتند؛ مانند:
به موقف عرفات و به مجمع عرصات
به حشر و نشر و بقا و لقا و حور و قصور به قدس و كعبه و جودى و يثرب و عرفات
به حق زمزم و ركن و مقام و مسجد نور 4