110مى‌شتافتند. ¹قبر عبداللّٰه در محلى كه به دارالنابغه شهرت داشته بوده و در حال حاضر در مسجد النبى صلى الله عليه و آله واقع شده است.

در زيارت احد و قبر حضرت حمزه كه در فاصلۀ پنج شش كيلومترى مسجد النبى صلى الله عليه و آله قرار دارد، مورد توجه زائران ايرانى قرار داشته، ²و حسام السلطنه شرحى از چگونگى بقعۀ حمزه و شهداى احد را ارائه داده است. ³نايب الصدر نيز در سال 1306 به زيارت قبر حمزه شتافته واشعارى كه بر الواحى در آنجا بوده، نقل كرده است. ⁴اطلاعات ميرزا داود از مزار حمزه قابل توجه است، مخصوصا كه مى‌نويسد آنجا از «فرش‌هاى بخارايى و ايرانى مفروش بود» . ⁵

حسام السلطنه شرحى هم از اماكن متبركۀ قبا به دست داده كه جالب توجه است. ⁶نايب الصدر نيز افزون بر شرحى كه از مسجد قبا و بقعه‌هاى اطراف داده، كتيبه‌هاى تركى آنجا را نيز ضبط كرده است. ⁷با اين حال، در سفرنامه‌هاى موجود كمتر اشارتى به زيارت اماكن مختلفى كه در مدينه و اطراف آن بوده، مانند مساجد فتح، مسجد غمامه، و حتى مسجد قبا و جز آن شده است. البته اين اماكن از نگاه تيزبين كسانى كه معرفت تاريخى داشتند، پنهان نبوده است. ميرزا محمد مهندس كه طى سفرى در سال 1292 - به همراه فرهاد ميرزا - جغرافياى مدينه را نگاشته، از اين قبيل اماكن در مدينه و اطراف آن ياد كرده است. ⁸در مكه، زيارت قبرستان حَجون يا مَعْلاة كه ايرانى‌ها آن را قبرستان ابوطالب مى‌نامند و محل دفن حضرت خديجه، عبدمناف، عبدالمطلب و ابوطالب بوده و هر كدام بقعه‌هاى مخصوصى داشته‌اند، جزو زياراتى است كه شيعيان به آن علاقۀ زيادى داشته‌اند. نايب الصدر در سال 1305 آنجا را زيارت كرده و گزارش بقعه‌هاى موجود در آن را داده است. وى اشاره به روضه‌خوانى شيعيان در آنجا كرده و نام ذاكرين را هم آورده است. ⁹در بقعۀ حضرت ابوطالب لوحى آويزان بوده كه متن نوشتۀ آن را كه از سال 1299 بوده، نايب الصدر نقل كرده است. ¹⁰كازرونى نيز به تفصيل از وضعيت قبرستان ابوطالب و بقعه‌هاى موجود در آن سخن گفته و اشاره به زيارت مكرر خود از آنجا كرده است. ¹¹حسام