57فرهنگى متفاوت است. كسى كه براى انجام مراسم حج، رو به اين سفر مىآورد، از خانۀ خودش حركت مىكند و با نوعى آمادگى براى مواجهه با حقايق فرهنگى و مسائل عرفانى و زندگى معنوى كه در آنجا با آن برخورد خواهد كرد، رهسپار مىشود. جوّ فرهنگى آنجا با آنچه در ديگر كنگرههاى فرهنگى؛ همچون كنگرۀ شعر، ورزش، سياست، اقتصاد و مانند آن وجود دارد، متفاوت است. در حج، فضاى ويژهاى حاكم است و مستمعين ارزشمندى داريم. اگر كسانى باشند كه تعصّبها و وابستگىهاى نژادى و مذهبى را كم كنند و صاحب روحيّۀ آزادمنشانهاى گردند، حقيقتاً آنجا جاى بحث جدّى براى انتخاب احسن است و دنياى اسلام هم مىتوانست متفكران خود را از هر كشورى و با هر تفكّرى به آنجا اعزام كند تا در فضاهاى دوستانه و آزاد و بدون تعصّب و ديگر دستاندازهاى موجود در مسير تفكّر، مسائل فرهنگى و اجتماعى سر زمين خود را بررسى كنند و در واقع به امر جٰادِلْهُمْ بِالَّتى هِىَ اَحْسَنْ عمل نمايند و با گفتگوهاى مناسب و توأم با تدبير درست براى رسيدن به وضع بهتر اقدام كنند.
مىدانيد كه دنياى اسلام مشكلات زيادى دارد. براى مثال از اندونزى، و جزيرۀ «تى مور» گرفته تا مغرب، صحرا، الجزاير، ايران، عراق، افغانستان، تركيه، آفريقا، اكثر كشورهاى آسياى ميانه و قفقاز و. . . اصلاً ما جاى بىمشكل نداريم. حتّى در كشورهاى غربى؛ مانند آمريكا و اروپا، كه مسلمانها به عنوان اقليّت حضور دارند، مشكلات خاصّى ميان آنان مىشود. طبعاً وقتى امكان بىنظيرى به نام حج در نظر گرفته شده و همه ساله و به طور طبيعى و بدون نياز به تبليغات، اين گردهمايى بزرگ برگزار مىشود، و اگر عُمره را هم در حساب بياوريم، باز هم قضيه حسّاستر مىشود، ما دائماً مىتوانيم يك محفل عظيم بينالمللى داشته باشيم كه افرادش پيوسته عوض مىشوند؛ ولى مباحث و موضوعاتش همواره مىتواند تكرار شود و نتيجۀ مباحث هم يادداشت شود و هر ساله به صورت كتاب در آيد و در همه جا توزيع گردد. بايد خود عربستان كه متولّى حج است، اين كار را تقبُّل كند.
خوشبختانه روابط ما با عربستان در حال حاضر به سمت بهبودى پيش مىرود و الآن موقعيّت خوبى است كه ما افكارمان را با آنها در ميان بگذاريم و به