139است كه مباشرِ قبل، كار را انجام مىدهد و خود قصد مىكند، ليكن چون شارع تجويز كرده، تكليف از مكلّف و منوب عنه ساقط مىگردد؛ مانند حج نيابتى، يا نماز و روزۀ قضا كه بر فرزند واجب است. در نيابت مىبايست نايب قصد كند و نيت انجام فعل داشته باشد.
در نيابت قصد و نيت بايد از نايب حاصل شود.
4- نيابت در حج فى الجمله مورد قبول فقيهان است و بر آن اتفاقنظر دارند.
محقق نراقى مىگويد:
«نيابت در حج في الجمله ثابت است بلكه اجماع و ضرورت و روايتهاى متواتر در احكام نيابت و اجازه بر آن دلالت دارد.» 1سيد كاظم طباطبايى در عروة الوثقى فرموده است:
«ترديدى نيست كه نيابت براى ميت در حجّ واجب و مستحب، جايز است. چنانكه نيابت در حج مستحبى براى زنده، مانعى دارد و نيز در برخى از صور حج واجب مىتوان نايب براى زنده شد.» 2در توضيح اين عبارت گفته شده:
چهار قسم نيابت در اين عبارت مطرح است؛ زيرا نيابت يا براى زنده است و يا براى مرده و هركدام يا در حج واجب است و يا مستحب و درستى نيابت در هر چهار قسم از ضروريات است و نصوص شرعى و فتاواى فقيهان بر آن گواه است!» 3ديگر شارحان نيز بر همين نكته تأكيد كردهاند: 4مرحوم آيةاللّٰه خويى در تعليل نظر صاحب عروه چنين گفته است:
«نيابت از زنده با فرض توانمندىِ او، خلاف قاعده است و دليلى بر آن وجود ندارد؛ زيرا قاعدۀ اوّليه اقتضا دارد، كارى كه بر شخصى واجب شد با انجام دادن ديگرى ساقط نمىگردد.
بلى اگر مكلّف خود به انجام واجب اقدام كند تكليفش ساقط مىشود، اما سقوط تكليف با فعل غير، نيازمند دليل است.» 5بهرحال، نيابت در حج، در ميان شيعه، جاى ترديد و شك ندارد، گرچه ممكن است در برخى فروع آن اختلاف نظر ميان فقيهان وجود داشته باشد.
* * *
اينك پس از طرح اين چهار نكته به اصل مسأله مىپردازيم و آن اين است كه:
آيا در ذبح، كه يكى از افعال حج است، نيابت راه دارد يا خير؟ و اگر نيابت صحيح