143منتسب دانسته‌اند.
در جزئيات هر يك از اين دو دسته نيز اختلاف نظر وجود دارد:
مطهّر بن طاهر مقدسى 1در چگونگى جوشش زمز با اشاره به اختلاف نظرها در اين خصوص مى‌نويسد:
«همين‌كه هاجربه سوى‌اسماعيل شتافت، او را ديد كه با دست خود با آب بازى مى‌كند در حالى كه آب از زير گونۀ او جوشيده‌است و برخى گفته‌اند آب از زير پاشنۀ پاى او جوشيده است و برخى برآنند كه جبرئيل آمده و با پاى خود زمين را شكافته‌كه بر اثر آن آب فوران زده است.»
همين مطلب را با اندك اختلاف «ياقوت» در «معجم البلدان» 2ذكر كرده است. نامبردگان احتمال ديگرى را نيز نقل كرده‌اند و آن اينكه اين چاه را اسماعيل با وسايلى مانند كلنگ حفر نمود و خرق عادتى در اينجا نبوده است كه اين قول ضعيفى است و سند روايى ندارد و يا اينكه پس از جوشيدن زمزم اسماعيل آن را به صورت چاه در آورده است كه پيش از اين توضيح آن گذشت.
و امّا روايات:
بيشتر روايات از نقش جبرئيل در جوشش زمزم سخن گفته و برخى روايات اثر پاى اسماعيل را مؤثر مى‌دانند.
پيش از آنكه به تحليل اين روايات و ترجيح نظريات بپردازيم، شايسته است نگاهى به عمده روايات باب بيافكنيم.
و آنگاه ببينيم آيا تضادّى در اين ميان وجود دارد يا نه و قول برتر كدام است و طريق جمع ميان اقوال چيست؟
الف: روايات منقول از اهل‌بيت عليهم السلام
1 - در يكى از روايات كه از هجرت خاندان ابراهيم تا جوشيدن زمزم و برخى وقايع بعد از آن را به تفصيل مطرح كرده و بيشتر محدّثان و مفسران به مناسبت آيات مربوط، آن را آورده‌اند، چنين آمده است:
«. . . نظرت الى اسماعيل وقد ظهر الماء من تحت رجْليه. . .» 3
«هاجر اسماعيل را نگريست، در حالى كه آب از زير پاهايش نمودار بود.»
سند اين مفسران و راويان، روايتى است كه على بن ابراهيم قمّى از امام صادق عليه السلام نقل كرده است. اين روايت از جريان آب در زير پاهاى اسماعيل سخن گفته امّا صراحت ندارد كه عامل جوشش آب چه بوده؟ جبرئيل يا اثر پاى اسماعيل؟