126تحقيقات در نداى حضرت ابراهيم عليه السلام:

چنانچه ذكر شد حضرت ابراهيم عليه السلام بعد از اتمام [ ساختمان ] كعبه ندا كرد و فرمود «أيّها النّاس هَلُمَّ إلى الحجّ» به صيغه مفرد، به جهت اين كه خطاب شامل شود بر اشخاصى كه در آن زمان موجود و در عالم شهود بودند، و به كسانى كه بعد از آنها خواهند آمد تا روز قيامت.

در حديث است كه هر گاه «هَلُّموا» مى‌فرمود به صيغه جمع شامل نمى‌شد مگر به حاضرين در آن زمان، و علما (رضوان اللّٰه عليهم) در اين مطلب تحقيقاتى فرموده‌اند، از آنها آنچه به نظر رسيده اين است:

اوّل: به درستى كه حقيقت و ماهيّت انسان موجود است به وجود فردى از افراد آن، و شامل است به جميع افراد انسان، موجود باشد يا نه، ولكن فرد خاص و معيّن از انسان پس نمى‌گردد فرد خاصّ و جزئى از او مادامى كه موجود نشده، پس ابراهيم عليه السلام به كلمه «هَلُمَّ» كه مفرد است، نداى حقيقت انسان و طبيعت واحده آن نموده كه شامل شود بر موجود و غير موجود، و اگر «هَلُّمُوا» مى‌گفت از اين خطاب معدود معيّن مستفاد مى‌شد، و بر معدومين در آن زمان شموليّت نمى‌رساند.

دوم: علما فرموده‌اند كه استغراق مفرد اشمل است از استغراق جمع، چنانچه زمخشرى ¹در چند موضع از كتاب «كشّاف» تصريح به اين مطلب نموده است، پس اراده ابراهيم عليه السلام استغراق جميع افراد ناس بوده از حاضر و غايب.

سوم: بدرستى كه صيغه خطاب شامل مى‌شود غير موجود را مگر مجازاً و با قرينه، و با جمع قرينه ندارد كه دلالت كند به شموليّت آن به غير موجودين به خلاف مفرد، پس بدرستى كه قرائن حاليه و مقاليه قائم است به عدم اراده خطاب به معيّن، و در علم معانى مقرر است اين‌كه بسااوقات ترك‌مى‌شود خطاب بامعين به‌غير به جهت قصد عموم و اراده جمع اشخاصى كه‌به‌اين خطاب صلاحيت داشته باشند، چنانچه درآيۀ شريفه وَلَوْ تَرىٰ‌اِذْ وُقِفُوا عَلَى النّارِ ²كه كلمه «ترى» در لغت عربى موضوع است بر خطاب با معيّن، ولكن از خطاب معيّن عدول نموده شده بر معين و غير آن به جهت شمول موعظه و تنبيه به همه از مخاطب و غير آن.

بيان حال كسانى كه در جواب ابراهيم عليه السلام لبيّك نگفته‌اند:

كسانى كه حجّ كردنى نبودند و لبيك نگفته‌اند، ايشان بر سه قسم مى‌باشند: