47 اشكال:

از ميان فقها، آيةاللّٰه حكيم بر دلالت آيه اشكال كرده و چنين نگاشته است:

ظاهراً معناى اين آيه عبارت است از وجوب تمام كردن عمره نه وجوب شروع عمره» ¹نقد و بررسى

اوّلاً: اگر چه كلمۀ «أتمّوا» در آيه به كار رفته، ليكن بى‌شك مدلول آن «وجوب» است نه «اتمام» . به عبارت ديگر: «أتمّوا» در اينجا به معناى وجوب ادا و انجام دادن عمره است. شاهد بر اين مدّعا آيات و رواياتى است كه در آنها اين‌گونه تعبيرها آمده و در مقام بيان وجوب است؛ مانند أتمّوا الصيام وأقيموا الصلاة .

ثانياً: در روايات بسيارى، آيه تفسير شده است به وجوب حج و عمره؛ از جمله صحيحۀ زراره است كه از امام باقر عليه السلام نقل كرده:

«العمرة واجبةٌ على الخلق بمنزلة الحجّ لأنّ اللّٰه تعالى يقول وأتمّوا الحجَّ والعُمرةَ للّٰهِ» . ²

«عمره مانند حج واجب است؛ زيرا خداوند مى‌فرمايد: وأتمّوا الحج. . .» .

2 - وَللّٰه على النّاس حِجُّ البيت مَن استطاع إليه سبيلاً ³«و خداى راست بر مردمان زيارتِ خانه، هر كه تواند راهى بدان يابد.»

دلالت آيه بر وجوب عمره تمام است؛ زيرا «حج» در آيه به معناى زيارت و قصد به سوى خانه است و «عمره» نيز چون در آن طواف وجود دارد، مشتمل بر قصد و زيارت است، پس اطلاق آيه شامل عمره نيز مى‌گردد.

افزون بر اين، طبق رواياتى كه در تفسير آيه از پيشوايان معصوم عليهم السلام وارد شده، آيه به حج و عمره تفسير گرديده است؛ از جمله در صحيحۀ عمر بن اذينه آمده است:

«سألتُ أبا عبداللّٰه عن قول اللّٰه عزّوجلّ وللّٰه على النّاس حِجُّ البيتِ مَنِ استطاع إليه سبيلاً يعنى بِهِ الحجَّ دونَ العمرة قال لا ولكنّه؛ يعنى الحجّ والعمرة جميعاً لأنّهما مفروضان» . ⁴