109ديدم كه آب از آن مىجوشيد و در بستر نهر كوچكى، تا مسافتى كه كمتر از چهار يا پنج كيلومتر نبود، جارى مىشد.
در نقاط متعددى از وادى و در دو كنارۀ آن كورههاى توليد زغال از چوبهاى آن وادى مشاهده كرديم كه بوميان در آن كار مىكردند. كورهها به صورت ابتدايى بود؛ گودال كوچكى كه از دو متر در سه متر تجاوز نمىكند، چوبها را در آن مىريزند و روى آن را با علفهاى خشك مىپوشانند، كمى نفت به آن ريخته آتش مىزنند، آنگاه گودال را با حلبى مسدود مىكنند، چوبها يك روز كامل مىسوزد و تبديل به زغال مىشود. يك گونى بزرگ از آن زغالها را براى استفاده در منزل، به پنجاه ريال [ سعودى ] خريديم. نماز ظهر را در مسجد سعديه خوانديم و به لطف خداوند، ساعت چهار بعد از ظهر به سلامت به جده رسيديم. لازم است اشاره كنم كه سكنۀ آن وادى از سمت يلملم، قبيلۀ فهم، و از سمت سعديه، قبيله مجادله هستند.
نتايج مطالعات و مشاهدات عينى
نتايج مطالعات و بررسيهاى عينى را مىتوان بدين گونه خلاصه كرد:
1 - وادى يلملم كه از دامنۀ كوه يلملم شروع مىشود، ابتدا تنگ است، سپس به تدريج گسترده و پهناور مىشود و بعد از سعديه و اندكى پيش از جادۀ عمومى ساحلى، به شاخههايى منشعب شده، به واديهاى ديگر مىپيوندد و همگى به دريا مىريزد.
2 - قلۀ اسطوانهاى كوه يلملم شباهت زيادى به قلّۀ «جبل النور» در مكۀ مكرمه دارد.
3 - نتوانستيم اثرى از بقاياى جادۀ قديمى يمن كه از يلملم عبور مىكرده، بيابيم. بسيارى از جغرافى دانان و مورّخان قديم - و از آن جمله حربى در مناسك خود - از اين راه ياد كردهاند، چنانكه پيش از اين گذشت.
از كسانى كه از اين جاده ياد كرده، همدانى است. 14 - آثارى مشاهده كرديم كه نشان مىداد راه حجاج از سعديه - كه در فاصلۀ 25 كيلومتر در محاذات يلملم قرار دارد - عبور مىكرده است از آن جمله مىتوان از تعمير چاه سعديه و چاه ديگرى كه نزديك آن قرار دارد و نيز از تعمير قلعۀ نظامى ياد كرد.
از اين كه حفره چاه سعديه و قلعۀ بعد از آن، به هنديها نسبت داده شده، مىتوان استنباط كرد كه حجاج هندى از