205در خاتمۀ اين بحث، تذكر اين نكته سودمند است كه آشپزخانه بايد تميزترين قسمت ساختمان باشد.
9 - بهداشت آبدارخانه
تقريباً اصول كلّى ذكر شده در مورد آشپزخانه؛ مانند ضرورت پاكيزگى، عدم دسترسى مگس، بهداشت مجارى فاضلاب، داشتن سطل زبالۀ در دار، بهداشت محل شستشوى استكان و نعلبكى. ضد عفونىِ گاه بگاه استكان‌ها با محلول پركلرين (كه ضمناً سبب رفع كدورت و باعث شفافيت استكان‌ها هم مى‌شود) بايد به همان صورت مراعات شود.
نكته خاص آبدار خانه، قرار دادن قند و شكر در قنددان و ظروف در دار و قطع دسترسى مگس به آن و جلوگيرى از ورود افراد مختلف به آبدارخانه است.
ضمناً از آنجا كه چاى پر رنگ براى سلامت انسان زيان بخش است و سبب يبوست مزاج و مشكلات ديگر مى‌شود، توصيه مى‌گردد چاى را به صورت كمرنگ و به مقدار فراوان در اختيار زائران قرار دهند.
10 - بهداشت كلمن‌هاى آب
با توجه به شرايط خاص سرزمين حجاز، اجباراً از كلمن‌هاى آب بسيار استفاده مى‌شود - پس از شستشوى يخ در داخل آبكش و ريختن آن در داخل كلمن، مقدارى آب پاكيزه اضافه مى‌شود تا زائران از آن استفاده كنند.
چند نكته قابل ذكر در اين جا وجود دارد كه در عين سادگى، داراى اهميت است:
الف - بهداشت يخ
يخ را از هنگام دريافت از كارخانۀ يخ، بايد در جعبه‌ها يا ظروف مناسب، حمل نمود و سپس در جاى مناسب و بهداشتى يا استفاده از نايلون و مشمع پاكيزه نگهدارى كرد. گاهى ديده مى‌شود كه قالب‌هاى يخ را روى زمين يا در داخل وانت روى كف محل حمل بار قرار مى‌دهند. اين كار سبب مى‌شود كه مقدارى از يخ كه بتدريج آب مى‌شود آلودگى‌ها را در خودش حل كند و به آسانى به داخل قسمت‌هاى ديگر يخ نفوذ كند شستشوى ظاهرى يخ قادر به رفع اين گونه آلودگى‌ها بطور كلى نيست، پس از شكستن قالب‌هاى يخ همانگونه كه