1) - نك‍: المدينه بين الماضى و الحاضر، ص 185 «سُقيا» : برگرفته از «سقاه الغيث و أسقاه» ، نام چاهى است در مدينه كه به زمين آن فُلجان گفته شده و در ميان بنى‌حديله، در خانۀ مالك بن نضر پدر انس بن مالك در راه مكه، در غرب مسجد النبى، شرق عقيق، نزدك مسجدالسقيا در بيوت السقيا بوده است (نك‍: عمدة الاخبار، ص 336) . بيوت السقيا همان «بقع» است و بقع «نقب بنى‌دينار» است كه شرحش خواهد آمد (نك‍: المغازى، واقدى، ص 12، چاپ اول) «جبل انعَم» يا «انعُم» : نام ديگرش «كوه احمر» پشت مسجد المنارتين قرار داشته است (نك‍: عمدةالاخبار، ص 238) . «مسجدالمنارتين» : در راه عقيق كبير، در ميان سقيا و بركۀ وبيك؛ در شرق بركه كوه احمر قرار دارد، اين مسجد مربع گونه، هفت ذراع طول و عرض دارد و فاصلۀ ميان آن و راه، هفت ذراع است. در سال 972 جز محل دو منارش و چيزى از سنگها، اثرى ديگر از آن باقى نمانده است. از تمام مسجد به اندازۀ يك ذراع، از همۀ اطراف باقى مانده، چنانكه دور محراب آن مشخص است. (نك‍: عمدةالاخبار، ص 197) . «نقب بنى‌دينار» : نقب به معناى شكافى است كه در پوست يا ديوار يا چيزى شبيه آنها به وجود مى‌آيد (نك‍: المعجم الوسيط، ج 2، ص 952) . نقب بنى‌دينار در منطقۀ سقيا است كه شرحش گذشت. به آن نقب مدينه نيز گفته مى‌شود. محل آن در راه عقيق، در حرۀ غربى است كه سقيا هم همانجا قرار دارد (نك‍: عمدةالاخبار، ص 432) . رسول خدا - ص - ده ماه بعد از هجرت، در غزوۀ ذات العشيره، براى حمله به كاروانهاى قريش كه از شام بر مى‌گشتند از نقب بنى‌دينار گذشت (نك‍: المغازى، واقدى، ج 1، ص 12 و13) نويسنده فرصت يافت تا در سال 1398، منطقۀ سقيا را بررسى كند. گفته مى‌شود كه منازل بنى‌دينار درآنجا بوده است، جز آن كه آنچه باقى مانده خرابه‌هايى از سنگ شبيه به سنگهاى حره‌اى است، آن گونه كه از سنگهاى حرۀ اطراف قابل تشخيص نيست. اين خرابه‌ها امروزه در جنوب غربى مدينه و جنوب ايستگاه راه آهن قديم در راه آسفالت شدۀ عروه واقع است. اين خط حد شمالى آن است. اما كوه احمر امروزه در جنوب غرب ايستگاه راه‌آهن است با فاصلۀ تقريبى يك كيلومتر، سمت چپ كسى كه از راه عروه از مدينه خارج مى‌شود. اين كوه كوچك و هرمى شكل است كه بر بالاى آن مخازن آب كه وابسته به عين زرقاء است قرار دارد. اگر كسى در محلى كه گفته شده در سقيا منازل بنى‌دينار است، ايستاده باشد مى‌تواند درست در برابر خود، اين كوه را ببيند.

2) - عمدة الاخبار، ص 336

3) - گفته شده كه قلعۀ الخصى (بر وزن فعيل از خصا) را بنى سلم كه اوسى‌اند، در شرق مسجد قبا بنا كرده‌اند، بعدها به‌بنى‌منذر تعلق گرفته و اين به دليل ديۀ جده آنها بوده است (نك‍: المغانم المطابه، ص13)

4) - وفاءالوفا، ج 1، ص 212 - 213

5) - همان، ج 1، ص 201

6) - همان.

7) - همان، ج 1، ص 202

8) - خلاصةالوفاء، ص 391

9) - التعريف، ص 53 و54؛ وفاءالوفا، ج 4، ص 1332

10) - التعريف، ص 19

11) - وفاءالوفا، ج 1، ص 201. «مسجد قبلتين» : مسجد قبلتين با مسجد فتح (كه بر سينۀ كوه سلع در ناحيه غربى آن قرار گرفته) از سمت غرب فاصله دارد و بلندى مشرف بر لبۀ وادى عقيق قرار گرفته است. آن موضع را «قاع» مى‌نامند و اطراف آن چاهها و مزارعى است كه به «عرض» شناخته مى‌شود و در سمت قبلۀ مزارع جرف قرار دارد (التعريف، ص 54) . اما جُرْف، در سمت شمال سه ميل با مدينه فاصله دارد. آن را به اين دليل جرف ناميده‌اند كه گفته شده تبّع از آنجا كه عبور مى‌كرده گفته: هذا جرف الارض. اين مشى علماى قديم در بيان وجه تسميۀ مناطق است؛ پيش از آن نام جرف، عرض بوده است (نك‍: عمدةالاخبار، ص 288)

12) - وفاءالوفا، ج 1، ص 201 «المذاذ» : هر آنچه در غربى مجراى وادى بطحان در كنارۀ مسجد فتح است مذاذ گفته مى‌شود (نك‍: المدينه بين الماضى و الحاضر، ص 47) «مسجدالفتح» : بر قطعه‌اى از كوه سلع در سمت غربى آن قرار گرفته است (نك‍: التعريف، ص 53؛ آثار المدينةالمنوره، ص127-125)

13) - گفته شده كه رسول خدا - ص - آن را طلحه يا صُلحه ناميدند (نك‍: وفاءالوفا، ج 1، ص 201)

14) - التعريف، ص 54

15) - عمدة الاخبار، ص 316

16) - وفاءالوفا، ج 1، ص 201