102
ساختار شهرى مدينه و محلات قبايل در دورۀ نبوى
رسول جعفريان
1 - آبادى مدينه و محلات انصار در مدينۀ پيش از اسلام
مدينۀ منوره از دير باز محلى بوده است مسكونى. پس از هجرت رسول خدا - ص - به عنوان نخستين «شهر اسلامى» درآمد، آن گونه كه شيوۀ شكل دهى اسلامى به شهرها در آن هويدا گرديد. بعدها ساختار شهرى آن، الگويى براى چگونگى ساختار شهرهاى اسلامى همانند بصره و كوفه مورد استفاده قرار گرفت. گفتنى است كه شهرهاى بصره و كوفه - بر خلاف تصوّر رايج - قبل از اسلامى شدن هم مسكونى بوده است. 1ساكنان شهر مدينه، پيش از اسلامى شدن آن، تركيبى از يهود و عرب بوده است.
بيشترين عرب آن از دو قبيلۀ اوس و خزرج يعنى انصار بودند. 2آنچه كه در ساختار مدينه و قُراى آن نسبت به انصار قابل توجه است اين كه، پس از هجرت، تغييرات ريشهاى در آنها داده نشد مگر در آنچه كه به سكونت مهاجران در داخل مدينه و در كنار قراى انصار مربوط مىشد. چيزى كه به عنوان يك تغيير طبيعى و معتدل صورت گرفت، شكلدهى شهر در جهت تنظيم فعاليت عمومى در مركزيت آن بود كه با پيدايش مسجد انجام شد. به همين دليل ما در بحث ساختار شهر مدينۀ پس از هجرت، به بيان چگونگى آن پيش از هجرت، به عنوان ساختار اصلى و تكامليافته براى بحث از جايگاه